Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Tabelilik əlaqəsi: sözlər bir-birinə necə bağlanır
Sözlərin cümlədə necə bağlandığını görəcək, uzlaşmanı, idarəni və yanaşmanı bir-birindən ayıra biləcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
«Mən dünən kinoya getdik.» Bu cümləni oxuyan kimi qulağın nəyinsə səhv olduğunu tutur, hələ heç bir qaydanı xatırlamamış. Maraqlıdır ki, səhv ayrıca bir sözdə deyil: mən də düzdür, getdik də. Səhv bu iki sözün arasındadır.
«Kitaba oxudum» da qəribə səslənir, «kitabı oxudum» isə tam normaldır. Yenə bircə şəkilçi bütün cümləni pozur. Deməli, cümlədə sözlər sadəcə yan-yana düzülmür: bir-birinə bağlanır, biri o birindən nəsə tələb edir.
Bu bağların adı tabelilik əlaqəsidir. Qulağın onları onsuz da hiss edir, indi isə onları adlandırmağı öyrənəcəksən.
Niyə lazımdır
Əlaqə növünü görən adam cümləni daha tez təhlil edir: hansı söz hansına bağlanır, hansı söz əsas, hansı söz asılıdır. Bu, söz birləşmələrini və cümlə üzvlərini tanıyanda da işinə yarayacaq.
Yazıda da faydası var. Uzun cümlədə xəbəri mübtədaya uyğunlaşdırmağı unutmaq asandır, uzlaşmanın nə olduğunu bilən adam isə bu səhvi özü tutur. Testdə söz cütü verilir, vaxt isə azdır: üç növün əlamətlərini yaxşı bilsən, hər cüt üçün bir neçə saniyə bəs edəcək.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlədə iki sözün bir-birinə necə bağlandığını müəyyən etməlisən: əlaqə uzlaşmadır, idarədir, yoxsa yanaşma. Tapşırıqda çox vaxt söz cütləri verilir və onları əlaqə növünə görə uyğunlaşdırmaq tələb olunur. Bəzən hansı sözün əsas, hansının asılı tərəf olduğunu və ya bir cümlədə hansı əlaqələrin işləndiyini seçməlisən. Tabesizlik əlaqəsini (həmcins üzvlərin bir-birinə bağlanmasını) tabelilikdən ayırmaq da lazım gəlir.
Qayda
- Tabelilik əlaqəsi sözlərdən birinin o birindən asılı olmasıdır: asılı tərəf əsas tərəfə bağlanır.
- Uzlaşma: asılı tərəf əsas tərəfə şəxs və kəmiyyət baxımından uyğunlaşır. Ən tipik nümunə mübtəda ilə xəbərdir: mübtəda əsas, xəbər asılı tərəfdir.
- İdarə: əsas tərəf asılı sözün yiyəlik, təsirlik, yönlük, yerlik və ya çıxışlıq halda işlənməsini tələb edir. Qeyri-müəyyən yiyəlik və təsirlik halları şəkilçisiz ifadə olunur: rəsm dəftəri, rəsm çəkmək.
- Yanaşma: asılı söz heç bir əlaqə şəkilçisi qəbul etmədən əsas sözün yanında durur. Belə bağlanan sözlər sifət, say, zərf ola bilər.
| Biz kitabları tez oxuyuruq. | Əlaqə |
|---|---|
| biz — oxuyuruq | Uzlaşma: I şəxs, cəm |
| kitabları — oxuyuruq | İdarə: təsirlik hal |
| tez — oxuyuruq | Yanaşma: şəkilçisiz zərf |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Tabelilik əlaqəsində asılı tərəf əsas tərəfə sualla bağlanır, mübtəda isə həmişə yalnız əsas tərəf olur: Uşaq məktəbdən gəldi cümləsində məktəbdən xəbərə bağlanan asılı tərəfdir.
Öyrənilməli qayda
Tabelilik əlaqəsində asılı söz əsas sözdən asılıdır: xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır, asılı söz xəbərin tələbi ilə hal şəkilçisi alanda idarə, şəkilçisiz bağlananda yanaşma əlaqəsi olur. Məsələn, kitaba baxmaq idarə əlaqəsidir.
Öyrənilməli qayda
Eyni söz fərqli nitq hissəsi ola bilər: sifət kimi ismə yanaşma əlaqəsi ilə bağlanıb təyin olur (sarı güllər), qoşma kimi isə idarə əlaqəsi ilə özündən əvvəlki sözü yönlük halda işlədir (stansiyaya sarı).
Öyrənilməli qayda
Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: yanaşmada asılı söz şəkilçisiz əsas sözün yanında durur (yaşıl yarpaq), idarədə əsas söz asılı sözün müəyyən halda olmasını tələb edir (kitabı oxumaq). Uzlaşmada mübtəda ilə xəbər şəxsə və kəmiyyətə görə uyğunlaşır (uşaqlar gəldilər).
Əlaqəni tap
Hər cütə bax və sözlərin necə bağlandığını seç.
Nümunələr
Sərin külək əsirdi. Cütləri müəyyən et.
Həllə bax
Həlli: sərin külək yanaşmadır, çünki sifət şəkilçisiz durur. Külək əsirdi uzlaşmadır, çünki xəbər III şəxsin təkindədir və mübtəda ilə uyğundur.
Uşaqlar bağçada oynayırlar.
Həllə bax
Həlli: uşaqlar oynayırlar uzlaşmadır (III şəxs, cəm). Bağçada oynayırlar idarədir, çünki feil yerlik halda söz tələb edir.
Biz kitabları tez oxuyuruq.
Həllə bax
Həlli: biz oxuyuruq uzlaşma (I şəxs, cəm), kitabları oxuyuruq idarə (təsirlik hal), tez oxuyuruq yanaşma (zərf şəkilçisiz bağlanır).
Tipik səhv
Külək əsirdi: yanaşma, çünki əsirdi sözündə şəxs şəkilçisi yoxdur. Dayanacaqdan uzaqlaşdı: birinci söz əsas tərəfdir.
Külək əsirdi: uzlaşma. Dayanacaqdan uzaqlaşdı: idarə; uzaqlaşdı əsas, dayanacaqdan asılı tərəfdir.
Şəkilçisiz əlaqəni dərhal yanaşma sayma: xəbər mübtədaya şəxs və kəmiyyətcə uyğunlaşır, əsirdi sözündə isə uzlaşma ayrıca şəxs və kəmiyyət şəkilçisi olmadan ifadə olunur; idarədə də asılı söz şəkilçisiz ola bilər.
Əsas və asılı tərəfi söz sırasına görə seçmə: mübtəda əsasdır, dayanacaqdan uzaqlaşdı cütündə isə birinci söz feilin tələbi ilə çıxışlıq halda işlənən asılı tərəfdir.
Özünü yoxla
Danışdı müəllim. cümləsində əsas və asılı tərəfi düzgün göstərən cavabı seç.
Müəllim mübtəda olduğu üçün əsas, onunla III şəxsin təkində uzlaşan danışdı xəbəri isə asılı tərəfdir. Sözlərin sırası bu münasibəti dəyişmir.
Ağac əkmək birləşməsində hansı tabelilik əlaqəsi var?
Əkmək feili ağac sözünün qeyri-müəyyən təsirlik halda işlənməsini tələb edir. Bu hal şəkilçisiz ifadə olunsa da, əlaqə idarədir.
Yanaşma əlaqəsi olan söz cütünü seç.
Astadan zərfi heç bir əlaqə şəkilçisi qəbul etmədən danışmaq feilinə bağlanır. Buna görə bu cütdə yanaşma əlaqəsi var.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Tabelilik əlaqəsinə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliFeili birləşmələr və onların növləriİmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama…
- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
- Azərbaycan diliFeili sifət tərkibləriİmtahan beş cümlə verir və hansında feili sifət tərkibinin işləndiyini soruşur.
- Azərbaycan diliXəbərin mübtəda ilə uzlaşmasıİmtahan sənə bir neçə cümlə verir və xəbərin mübtəda ilə necə bağlandığını müəyyən etməyi tələb edir: hansı…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mətn — Tabelilik əlaqələri», səh. 44