Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Xəbərin mübtəda ilə uzlaşması: şəxs, kəmiyyət və həmcins mübtədalar
Burada xəbərin şəxs və kəmiyyət şəkilçisini mübtədaya görə seçməyi, həmcins mübtədalarda isə düzgün şəxsi tapmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 3 dəqiqə çəkir
Dostuna telefonda tək bir söz yazırsan: «Gəlirik». Cümlədə nə «biz» sözü var, nə də bir ad. Amma dostun dərhal anlayır ki, sən tək gəlmirsən. Bunu ona sözün sonundakı -ik deyir.
Deməli, xəbərin şəkilçisi mübtəda haqqında xəbər daşıyır. Şəkilçi mübtədaya uyğun gəlməyəndə cümlə dərhal qəribə səslənir: kimsə «Biz gəlirlər» desə, qulağın bunu tutar.
Amma iş həmişə bu qədər sadə deyil. «Yarpaqlar töküldü» deyirik: mübtəda cəmdədir, xəbər təkdədir və bu cümlədə səhv yoxdur. Bu mövzu belə halları bir-birindən ayırmağı öyrədir.
Niyə lazımdır
Bu qayda inşada, məktubda, hətta adi mesajda lazımdır. «Mən və dostlarım» ilə başlayan uzun cümləni sonda «gedirlər» ilə bitirmək çox asandır, çünki yazanda gözün ən son sözə baxır.
Testdə isə yanlış variantlar elə bu yerlərdə qurula bilər: cəm mübtəda ilə təkdə işlənən xəbər, ya da sonda duran III şəxs. Qaydanı bilən bu tələləri bir baxışda görür.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan sənə bir neçə cümlə verir və xəbərin mübtəda ilə necə bağlandığını müəyyən etməyi tələb edir: hansı cümlədə uzlaşma həm şəxsə, həm də kəmiyyətə görədir, hansında isə yalnız şəxsə görədir. Mübtəda cəm şəkilçili olsa da xəbərin təkdə işləndiyi cümlələri tapmaq lazım gəlir. Həmcins mübtədası olan cümlədə xəbərin düzgün şəxs və kəmiyyət şəkilçisini seçmək də mümkündür.
Qayda
- Xəbər mübtəda ilə şəxsə (I, II, III) və kəmiyyətə (tək, cəm) görə uzlaşır: mən gəlirəm, biz gəlirik, onlar gəlirlər.
- İnsan bildirən cəm mübtəda ilə xəbər, adətən, cəmdə olur.
- Cansız əşya və heyvan bildirən cəm mübtəda ilə xəbər təkdə də işlənə bilər. Onda uzlaşma yalnız şəxsə görə olur.
- Toplu isimlər (xalq, ordu, camaat) təkdir, xəbər də təkdə işlənir.
- Həmcins mübtədalardan biri I şəxsdirsə, xəbər I şəxsin cəmində olur. I şəxs yoxdur, II şəxs var, xəbər II şəxsin cəmində olur. Hamısı III şəxsdirsə, xəbər III şəxsdə qalır.
| Mübtədalar | Xəbər |
|---|---|
| I şəxs var | I şəxsin cəmi |
| I şəxs yoxdur, II şəxs var | II şəxsin cəmi |
| Hamısı III şəxsdir | III şəxs |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Xəbər mübtəda ilə şəxsə görə həmişə uzlaşır; cansız əşya və heyvan bildirən cəm mübtədada xəbər təkdə də işlənə bilər (ağaclar çiçəkləyib), insan bildirən cəm mübtədada isə cəmdə olur (tələbələr hazırlaşıblar).
Xəbəri özün seç
Hər cümlədə mübtədaya bax, sonra xəbərin uyğun formasını seç.
Nümunələr
Tipik səhv
«Yarpaqlar töküldü cümləsində səhv var, xəbər cəmdə olmalıdır. Mən və qardaşım dərsə gedirlər isə düzdür.»
«Yarpaqlar töküldü düzgündür. Mən və qardaşım dərsə gedirlər yanlışdır, düzgün forma gedirik.»
Çox vaxt şagird cəm mübtədanı görüb xəbərin təkdə olmasını səhv sayır. Halbuki yarpaqlar cansız əşyadır, xəbər təkdə işlənib və burada yalnız şəxsə görə uzlaşma var.
İkinci tələ həmcins mübtədalarda çıxır: mübtədalardan biri I şəxsdir, ona görə xəbər I şəxsin cəmində olur. Sonuncu mübtəda III şəxs olsa da, xəbər ona görə yox, I şəxsə görə seçilir. Əvvəlcə mübtədalarda I və II şəxsi axtar, sonra xəbəri seç.
Özünü yoxla
Sən, mən və Aysel divar qəzetini … Boşluğa uyğun xəbəri seç.
Həmcins mübtədalar arasında mən, yəni I şəxs var. Buna görə xəbər I şəxsin cəmində olmalıdır: hazırladıq.
Hansı cümlədə xəbər mübtəda ilə yalnız şəxsə görə uzlaşır?
Pəncərələr cansız əşya bildirən cəm mübtədadır, açıldı xəbəri isə təkdədir. Hər ikisi III şəxsdə olduğundan uzlaşma yalnız şəxsə görədir.
Xalq qələbəyə sevindi. Bu cümlədə xəbərin təkdə işlənməsinin səbəbini seç.
Xalq çoxlu insanı bildirsə də, toplu isim kimi təkdədir. Xəbər də onunla uzlaşaraq təkdə işlənir.
Bu mövzunu sınaqda yoxla
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
- Azərbaycan diliFeili sifət tərkibləriİmtahan beş cümlə verir və hansında feili sifət tərkibinin işləndiyini soruşur.
- Azərbaycan diliTabelilik əlaqəsiCümlədə iki sözün bir-birinə necə bağlandığını müəyyən etməlisən: əlaqə uzlaşmadır, idarədir, yoxsa yanaşma.
- Azərbaycan diliCümlə üzvləriVerilmiş cümləni sintaktik cəhətdən təhlil etməli, söz və söz birləşmələrinin cümlədəki vəzifəsini müəyyən…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Səhəng içində nə varsa, onu sızdırar... — Xəbər», səh. 70
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Oqtay Eloğlu — Həmcins üzvlərdə şəkilçilərin ixtisarı», səh. 129