Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə

Mübtədanın ifadə vasitələri: tək sözdən birləşməyə qədər

Cümlədə mübtədanı tapıb onun bir sözlə, yoxsa birləşmə ilə ifadə olunduğunu və hansı nitq hissəsi olduğunu deməyi öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 3 dəqiqə

Bir sual ver: kim gəldi? Cavab «Aynur» ola bilər. «O» da ola bilər. «İkisi» də. Hətta «oxuyan» da: Oxuyan qazanır cümləsində qazanan elə odur.

Yəni cümlənin baş qəhrəmanı hər dəfə isim olmur. Bəzən say, bəzən əvəzlik, bəzən də bütöv bir birləşmə bu rola çıxır: kitab oxumaq zövq verir, kəndin bulaqları qurudu.

Mübtədanı tapmaq asandır. Onun nə ilə ifadə olunduğunu dəqiq demək isə ayrıca bacarıqdır və imtahan məhz bunu yoxlayır.

Niyə lazımdır

Mübtədanın sərhədini düz görən cümləni düz təhlil edir. Bu, həmcinsliyi, xəbərlə uzlaşmanı və durğu işarələrini başa düşmək üçün də əsasdır.

Tapşırıqda mübtədanın tək sözlə ifadə olunduğu cümləni seçmək istənə bilər. Sual düzgün verilməsə, ən asan bal itir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Mübtədanı tapmalı və onun hansı nitq hissəsi ilə, ya da hansı birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən. Tez-tez belə sual verilir: cümlələrdən birində mübtəda birləşmə ilə deyil, tək sözlə bildirilib, hansıdır? Bir cümlədə mübtədanın isimlə, əvəzliklə, sayla və ya feili sifətlə bildirildiyini seçmək də lazım gələ bilər.

Qayda

Mübtəda kim? nə? hara? suallarından birinə cavab verir, adlıq halda olur və xəbərlə birlikdə cümlənin qrammatik əsasını yaradır.
Bir sözlə ifadə olunur: isim (Aynur gəldi), əvəzlik (O gəldi), say (İkisi gəldi), sifət (Yaşlılar gəldilər), feili sifət (Oxuyan qazanır), məsdər (Oxumaq faydalıdır).
Söz birləşməsi ilə ifadə olunur: ismi birləşmə (rəssamın fırçası) və feili birləşmə (toxum əkmək). Bu halda sual bütün birləşməyə verilir.
Defislə yazılan alış-veriş kimi mürəkkəb isim bir sözdür, birləşmə deyil.

Mübtədanın ifadə vasitəsini ayır
Mətndəki nümunə	İfadə vasitəsi
Çalışan uğur qazanar.	çalışan — isimləşmiş feili sifət
Hamı evə getdi.	hamı — əvəzlik
Yeni bilik öyrənmək insanı zənginləşdirir.	yeni bilik öyrənmək — feili birləşmə

Tapşırıqlarda işlənən qayda

Öyrənilməli qayda

Mübtəda bir sözlə yanaşı, ismi və ya feili birləşmə ilə də ifadə oluna bilər: şəhərin sakinləri gəldi, gəzməyə çıxmaq xoş idi. Defislə yazılan mürəkkəb isim isə birləşmə deyil, tək sözdür.

Mübtəda nə ilə ifadə olunub?

Cümlədə mübtədanı tap, sonra onun ifadə vasitəsini seç.

Nümunələr

Çalışan uğur qazanar.

Həllə bax

Həlli: kim uğur qazanar? Çalışan. Bu, feili sifətdir, ismin yerində işlənib və tək sözlə ifadə olunmuş mübtədadır.

Beşi sinifdə qaldı. Hamı evə getdi.

Həllə bax

Həlli: birinci cümlədə mübtəda beşi (say), ikinci cümlədə hamı (əvəzlik) sözüdür. İkisi də bir sözlə ifadə olunub.

Yeni bilik öyrənmək insanı zənginləşdirir.

Həllə bax

Həlli: nə insanı zənginləşdirir? Yeni bilik öyrənmək. Mübtəda feili birləşmə ilə ifadə olunub, ayrıca öyrənmək sözü isə birləşmənin tərəfidir.

Tipik səhv

Alış-veriş canlandı. Defis var, deməli iki sözdür: mübtəda birləşmə ilə ifadə olunub.

Alış-veriş canlandı. Alış-veriş bir mürəkkəb isimdir, mübtəda bir sözlə bildirilib.

Alış-veriş defislə yazılan mürəkkəb isimdir və bir söz sayılır. Ortadakı defis onu birləşməyə çevirmir.

Əks tərəfdə də səhv var: birləşmənin bir tərəfini mübtəda saymaq. Rəssamın fırçası qurudu cümləsində mübtəda rəssamın yox, rəssamın fırçası ismi birləşməsidir. Kim? nə? hara? suallarından uyğun olanını bütün qrupa ver və cavabı tam götür.

Özünü yoxla

Gözləyən içəri keçdi. Mübtədanın hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunduğunu seç.

Xəritə çəkmək diqqət tələb edir. Mübtədanı və onun ifadə vasitəsini düzgün göstərən cavabı seç.

Mübtədanın tək sözlə ifadə olunduğu cümləni seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını gör.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Ana qucağı», səh. 8
Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Duyğular adası — Mübtəda», səh. 67