Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
İsmi xəbərin ifadə vasitələri: xəbəri nə ilə tanıyırıq
Cümlədə ismi xəbəri tapmağı və onun nə ilə ifadə olunduğunu, yəni əvəzliklə, sifətlə, sayla, məsdərlə və ya söz birləşməsi ilə olduğunu deməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq 3 dəqiqə çəkir
Sinifdə kimsə soruşur: «Bu çanta kimindir?» Sən də cavab verirsən: «Mənimdir.» Bircə sözlə cavab verirsən. Bu, yarımçıq cümlədir: buraxılmış mübtəda sualdan anlaşılır. Xəbəri isə mənimdir sözüdür. Özü də feil deyil, əvəzlikdir.
Başqa bir misal. «Evdə çörək var?» sualına «Var» deyə cavab verirsən. Burada heç bir şəkilçi yoxdur, amma var sözü yenə də xəbərdir.
İngilis dilində «It is mine» kimi tam cümlədə ayrıca is feili işlənir. Azərbaycan dilində isə bu işi çox vaxt kiçik bir şəkilçi görür, bəzən onsuz da keçinmək olur. Xəbərin hansı «geyimdə» gəldiyini tanımaq bu mövzunun özəyidir.
Niyə lazımdır
Xəbəri düzgün tanısan, cümlənin təhlili asanlaşır: mübtədanı, ikinci dərəcəli üzvləri və durğu işarələrini bundan sonra tapmaq daha rahatdır. Yazanda da kömək edir: deyil ilə yox sözlərini qarışdırmırsan.
İmtahanda variantlar adətən çox oxşar olur, fərq bircə sözdə gizlənir. İfadə vasitəsini tez görə bilsən, vaxtı tələ variantları yoxlamağa sərf etmirsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlədə xəbərin hansı söz və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu tapmalısan: xəbər əvəzliklə, sifətlə, sayla, məsdərlə, yoxsa söz birləşməsi ilə bildirilib. Məsələn, yiyəlik haldakı əvəzliklə ifadə olunmuş xəbəri tapmaq üçün uyğun cümləni seçməlisən. Bəzən ismi xəbərlə feili xəbəri ayırd etmək də tələb olunur.
Qayda
- İsmi xəbər mübtəda haqqında hökm bildirir (kimdir? nədir? necədir? haradadır?). Feili xəbər isə feilin təsriflənən formaları ilə ifadə olunur.
- İsim, əvəzlik, sifət, say və zərf xəbərlik şəkilçisi ilə ismi xəbər ola bilir: qardaşımdır, mənimdir, sərindir, otuzdur, aşağıdadır. Feilin təsriflənməyən formaları olan məsdər və feili sifət, həmçinin söz birləşmələri də ismi xəbəri ifadə edir.
- Yox, var, lazım, gərək, mümkün, bəs sözləri suala cavab vermədən də müstəqil ismi xəbər ola bilir. Var və yox şəkilçisiz də işlənir; lazımdır isə xəbərlik şəkilçisi qəbul edib.
- İsmi xəbərin inkarı adətən deyil sözü ilə bildirilir; var sözünün inkarı yox ilə ifadə olunur.
| Mətndəki xəbər | İfadə vasitəsi |
|---|---|
| mənimdir | Yiyəlik halda əvəzlik |
| sərindir | Sifət |
| otuzdur | Say |
| uzaq ölkələri gəzməkdir | Məsdər tərkibi |
| var | Şəkilçisiz ismi xəbər |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Əvəzlik də ismi xəbər ola bilər: yiyəlik haldakı əvəzliyə xəbərlik şəkilçisi artırılır (Bu çanta sənindir). Təyin vəzifəsindəki yiyəlik hal isə xəbər deyil (sənin çantan).
Xəbəri tanı
Cümləni oxu və düzgün variantı seç.
Nümunələr
Bu çanta mənimdir.
Həllə bax
Həlli: xəbər mənimdir, yəni yiyəlik halda olan mən əvəzliyinə xəbərlik şəkilçisi artırılıb. Əvəzliklə ifadə olunduğundan ismi xəbərdir.
Bu gün hava sərindir. Sinifdə şagirdlərin sayı otuzdur.
Həllə bax
Həlli: birinci cümlədə xəbər sifətlə (sərindir), ikinci cümlədə sayla (otuzdur) ifadə olunub.
Onun arzusu uzaq ölkələri gəzməkdir. Çantamda ehtiyat qələm var.
Həllə bax
Həlli: birinci cümlədə xəbər uzaq ölkələri gəzməkdir məsdər tərkibi ilə ifadə olunub. İkinci cümlədə var sözü şəkilçisiz müstəqil ismi xəbərdir.
Tipik səhv
Getməlidir ismi xəbərdir, çünki sonunda -dir var. Həkiməm isə ismi xəbər deyil, çünki -dır yoxdur.
Getməlidir vacib şəklindədir, feili xəbərdir. Həkiməm, müəllimsən isə ismi xəbərdir.
İsmi xəbəri -dır şəkilçisi ilə eyniləşdirmə. Lazım şəklindəki yazasıyam da feili xəbərdir. Yiyəlikdəki əvəzliyi də hər yerdə xəbər sayma: Mənim çantam yenidir cümləsində mənim çantam mübtədadır, xəbər yenidir.
Xəbəri şəkilçiyə görə deyil, cümlədəki mənasına və ifadə vasitəsinə görə müəyyənləşdir.
Özünü yoxla
Hansı cümlədə xəbər yiyəlik halda əvəzliklə ifadə olunub?
Bizimdir xəbəri yiyəlik haldakı bizim əvəzliyinə xəbərlik şəkilçisi artırılmaqla yaranıb. Bizim bağımız genişdir cümləsində isə xəbər genişdir sifətidir.
Yol uzundur, körpülərin sayı isə ikidir. İsmi xəbərlər ardıcıllıqla nə ilə ifadə olunub?
Uzundur xəbəri əlamət bildirən uzun sifəti ilə, ikidir xəbəri isə miqdar bildirən iki sayı ilə ifadə olunub.
Hansı cümlədə ismi xəbər işlənib?
Ağac əkməkdir məsdər tərkibi ilə ifadə olunmuş ismi xəbərdir. Əkməlidirlər və əkirlər feilin təsriflənən formaları olduğuna görə feili xəbərdir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə
Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliXəbərin mübtəda ilə uzlaşmasıİmtahan sənə bir neçə cümlə verir və xəbərin mübtəda ilə necə bağlandığını müəyyən etməyi tələb edir: hansı…
- Azərbaycan diliCümlə üzvləriVerilmiş cümləni sintaktik cəhətdən təhlil etməli, söz və söz birləşmələrinin cümlədəki vəzifəsini müəyyən…
- Azərbaycan diliMübtədanın ifadə vasitələriMübtədanı tapmalı və onun hansı nitq hissəsi ilə, ya da hansı birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən.
- Azərbaycan diliTamamlığın ifadə vasitələriCümlədə tamamlığı tapıb onun nə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən: isimlə, əvəzliklə, ismi birləşmə ilə…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Səhəng içində nə varsa, onu sızdırar... — Xəbər», səh. 70
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Vanka — Feili xəbər və ismi xəbər», səh. 52