Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Təyinin aid olduğu üzvlər: təyin hansı sözü izah edir?
Cümlədəki hər təyinin hansı sözü izah etdiyini tapacaqsan. O söz mübtəda, tamamlıq və ya zərflik olsa da fərq etməyəcək.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Bu cümləyə bax: «Böyük qazanı soyuq otağa apar.» Oxuyan kimi aydın olur ki, böyük qazana aiddir, soyuq isə otağa. Sözlərin yeri bunu özü göstərir: hər sifət özündən sonra gələn ismi izah edir.
Diqqət et: bu cümlədə mübtəda heç yazılmayıb, amma iki təyin var. Biri tamamlığın yanındadır, o biri zərfliyin. Gündəlik danışıqda bunu düşünmədən edirsən. İmtahanda isə eyni şeyi şüurlu etməlisən: sual verirsən, cavabın hansı ismə getdiyinə baxırsan.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq təkcə qrammatika üçün deyil. Uzun cümlədə hər təyini öz isminə bağlaya bilsən, mətni tez və düzgün oxuyursan, öz cümlələrində də qarışıqlıq yaratmırsan.
İmtahanda bir cümlədə bir neçə təyin ola bilər və hər biri başqa üzvə aid ola bilər. Hər təyini ayrıca yoxlamaq onun hansı üzvə aid olduğunu düzgün müəyyən etməyə kömək edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Bir neçə cümlə verilir və təyinin hansı cümlə üzvünü izah etdiyini müəyyən etməlisən: mübtədanı, tamamlığı, yoxsa zərfliyi. Tapşırıq belə də qurula bilər: təyinin tamamlığı izah etdiyi cümlələri seç. Hər cümlədə bir neçə təyin ola bilər və onların hər biri başqa üzvə aid ola bilər.
Qayda
- Təyin «hansı?», «necə?», «neçə?» tipli suallara cavab verir və isimlə, ya isimləşmiş sözlə ifadə olunan üzvü izah edir.
- Buna görə təyin mübtəda ilə məhdudlaşmır, isimlə bildirilmiş hər üzvə aid ola bilər: mübtəda, tamamlıq, zərflik, ismi xəbər.
- Təyini tapanda sual ver və cavabın hansı isim üçün olduğuna bax, sonra həmin ismin cümlədə hansı üzv olduğunu müəyyən et.
- Eyni söz iki rolda ola bilər: isim önündə təyin, feil önündə zərflik (yaxşı kitab və yaxşı oxudu).
| Mətndəki əlaqə | İzah olunan üzv |
|---|---|
| yaşlı → bağban | Mübtəda |
| gözəl → güllərə | Tamamlıq |
| kiçik → meydançada | Yer zərfliyi |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qayda
Öyrənilməli qayda
Təyin hansı, nə cür suallarına cavab verir və isimlə ifadə olunmuş üzvü izah edir; bu üzv mübtəda, tamamlıq və ya zərflik ola bilər: yetişmiş armudları birləşməsində təyin tamamlığa aiddir.
Təyin hansı üzvə aiddir?
Hər cümlədə bir söz qalın yazılıb. Əvvəlcə onun təyin, yoxsa zərflik olduğunu müəyyən et. Təyindirsə, hansı üzvə aid olduğunu seç.
Nümunələr
Yaşlı bağban gözəl güllərə qulluq edir.
Həllə bax
Həlli: yaşlı – təyin (hansı bağban?), izah etdiyi söz bağban mübtədadır. Gözəl – təyin (hansı güllərə?), izah etdiyi güllərə tamamlıqdır.
Biz səhər kiçik meydançada oynadıq.
Həllə bax
Həlli: kiçik – təyin (hansı meydançada?), meydançada yer zərfliyidir. Səhər sözü isə nə vaxt? sualına cavab verən zaman zərfliyidir, təyin deyil.
Sənubər yaxşı şeir oxudu. Sənubər şeiri yaxşı oxudu.
Həllə bax
Həlli: birinci cümlədə yaxşı isimdən əvvəl durub hansı şeir? sualına cavab verir, ona görə təyindir və tamamlığı izah edir. İkincidə yaxşı feilə aiddir (necə oxudu?), buna görə zərflikdir.
Tipik səhv
Kiçik qardaşım soyuq suyu enli eyvanda içdi. Təyin yalnız kiçikdir, çünki mübtədanın yanında durur. Soyuq və enli mübtədadan uzaqdadır, onlar təyin deyil.
Cümlədə üç təyin var: kiçik (hansı qardaşım?) mübtədanı, soyuq (hansı suyu?) tamamlığı, enli (hansı eyvanda?) yer zərfliyini izah edir.
Şagirdlər təyini mübtədaya aid sayırlar və tamamlığın, zərfliyin təyinlərini gözdən qaçırırlar. Zərif, soyuq, enli kimi sözlərin təyin olub-olmamasını mübtədanın yanında durub-durmamasına görə müəyyən etmə.
Hər belə sözü ayrıca yoxla: «Hansı?» sualı hansı isim üçündür? Cavab tamamlığın və ya zərfliyin adına gedirsə, təyin onları izah edir.
Özünü yoxla
«Çalışqan şagird çətin məsələni həll etdi» cümləsində «çalışqan» və «çətin» təyinləri ardıcıllıqla hansı üzvlərə aiddir?
«Çalışqan» hansı şagird olduğunu bildirir və mübtədaya aiddir. «Çətin» isə hansı məsələni həll etdiyini bildirir; «məsələni» «nəyi?» sualına cavab verən tamamlıqdır.
«Turistlər qədim qalada dayandılar» cümləsində «qədim» təyini hansı üzvə aiddir?
«Qədim» hansı qalada dayanıldığını bildirir və «qalada» sözünü izah edir. «Qalada» «harada?» sualına cavab verdiyi üçün yer zərfliyidir.
«Aydın cavab hamını razı saldı» və «Nigar cavabı aydın söylədi» cümlələrində «aydın» sözünün vəzifəsini ardıcıllıqla seç.
Birinci cümlədə «aydın» «hansı cavab?» sualına cavab verir və mübtəda olan «cavab» sözünü izah edir. İkinci cümlədə isə «necə söylədi?» sualına cavab verib hərəkətin tərzini bildirdiyi üçün zərflikdir.
Bu mövzunu tapşırıqlarla möhkəmlət
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMübtədanın ifadə vasitələriMübtədanı tapmalı və onun hansı nitq hissəsi ilə, ya da hansı birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən.
- Azərbaycan diliİsmi xəbərin ifadə vasitələriCümlədə xəbərin hansı söz və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu tapmalısan: xəbər əvəzliklə, sifətlə, sayla…
- Azərbaycan diliTamamlığın ifadə vasitələriCümlədə tamamlığı tapıb onun nə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən: isimlə, əvəzliklə, ismi birləşmə ilə…
- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərMisra və ya cümlələrdə həmcins üzvləri tapmalı, onların hansı cümlə üzvü olduğunu (həmcins mübtədalar…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Zəhər — Təyin», səh. 78
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Görünməz adam — Təyin», səh. 36