Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Həmcins üzvlər: hər vergül siyahı demək deyil
Cümlədə həmcins üzvləri tapmağı, onların hansı üzv olduğunu deməyi və vergülə aldanmamağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 3 dəqiqə çəkir
Evdən gələn adi mesajı xatırla: Çörək, süd və yumurta al. Üç əşya, bir iş. Üçü də eyni suala cavab verir (nə?) və eyni feilə bağlanır. Bax, bu, həmcins üzvlərdir: cümlənin bir yerində növbəyə düzülmüş bərabərhüquqlu sözlər.
İndi başqa mesaj: Ana, çörək al. Burada da vergül var, amma siyahı yoxdur. Ana sözü sadəcə müraciətdir. Vergül eynidir, iş isə tam başqadır.
Bu mövzu elə bu fərqi görməyi öyrədir: hansı vergül siyahını ayırır, hansı isə sadəcə yol kənarında dayanıb.
Niyə lazımdır
Həmcins üzvləri tanıyan adam vergülü düzgün qoyur, uzun cümləni rahat təhlil edir və sadalamada şəkilçini haraya yazacağını bilir. İmtahanda isə suallar adətən tələ ilə gəlir: cümlədə həm siyahı, həm də xitab və ya ara söz olur. Kim yalnız vergülə baxırsa, səhv variantı seçir. Kim suala və bağlı olduğu sözə baxırsa, düz cavabı tapır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Misra və ya cümlələrdə həmcins üzvləri tapmalı, onların hansı cümlə üzvü olduğunu (həmcins mübtədalar, həmcins tamamlıqlar, həmcins xəbərlər) və hansı vasitə ilə bağlandığını müəyyən etməlisən. Bəzən iki nümunə müqayisə edilir: hansı fikir ikisinə, hansı yalnız birinə aiddir. Vergüllə ayrılan sözlərin həmcins olub-olmadığını, məsələn, xitabın həmcins sayılmadığını bilmək də vacibdir.
Qayda
- Həmcins üzvlər eyni cümlə üzvü olur, eyni suala cavab verir, eyni üzvə bağlanır və bərabərhüquqludur.
- Onlar aralarında tabesizlik əlaqəsində olur və sadalama intonasiyası (yazıda vergül) ya da tabesizlik bağlayıcıları (və, də, həm... həm də, ya... ya, nə... nə, amma, lakin) ilə bağlanır.
- Baş üzvlər də, ikinci dərəcəli üzvlər də həmcins ola bilər.
- Təkrar olunan şəkilçi və ya qoşma bəzən sonuncu həmcins üzvdə saxlanılır: pencək, köynək və corablarını yığdı.
- Xitab, ara söz və ya modal söz cümlə üzvü deyil, ona görə həmcinsliyə girmir.
| Mətndəki sözlər | Vəzifə |
|---|---|
| alma, armud, üzüm | Həmcins tamamlıqlar |
| müəllimlər, valideynlər | Həmcins mübtədalar |
| Aysel | Xitab: cümlə üzvü deyil |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Eyni cümlə üzvünə aid olan, eyni suala cavab verən bərabərhüquqlu üzvlər həmcins adlanır; onlar sadalama intonasiyası və ya bağlayıcı ilə bağlanır. Hər cümlə üzvü həmcins ola bilər: Mən kitabı oxudum, anladım cümləsində xəbərlər həmcinsdir.
Özünü yoxla
Cümləni oxu və düz cavabı seç. Əvvəl suala, sonra bağlı olduğu sözə bax.
Nümunələr
Anam bazardan alma, armud və üzüm aldı.
Həllə bax
Həlli: alma, armud, üzüm – həmcins tamamlıqlardır (nə?). Birinci iki söz vergüllə, sonuncu və bağlayıcısı ilə bağlanıb.
Tədbirdə həm müəllimlər, həm də valideynlər iştirak etdilər.
Həllə bax
Həlli: müəllimlər və valideynlər həmcins mübtədalardır (kim?), həm... həm də bağlayıcıları ilə bağlanıb.
Aysel, kitabı və dəftəri sinfə gətir.
Həllə bax
Həlli: kitabı və dəftəri həmcins tamamlıqlardır. Aysel sözü isə xitabdır, vergüllə ayrılsa da, cümlə üzvü deyil və həmcins sayılmır.
Tipik səhv
Deyəsən, Nigar, çayı, tortu unutmusan. Həmcins üzvlər: deyəsən, Nigar, çayı, tortu.
Həmcins tamamlıqlar yalnız çayı, tortudur (nəyi?). Deyəsən ara sözdür, Nigar xitabdır: ikisi də cümlə üzvü deyil.
Şagirdlər vergüllə ayrılmış sözlərin hamısını həmcins hesab edir, amma vergül xitabı və ara sözü də ayırır. Ona görə həmcinsliyi yoxlayanda bax: sözlər eyni suala cavab verir, eyni sintaktik vəzifə daşıyır, eyni üzvə bağlanır və aralarında tabesizlik əlaqəsi var?
Bir tələ də var: eyni suala cavab verən, lakin ayrı mübtədalara aid olan xəbərlər həmcins sayılmır. Külək əsdi, yağış yağdı cümləsində əsdi və yağdı həmcins deyil.
Qısa test
Rauf, yarışa Nərmin və Tural qatılacaq. Bu cümlədə həmcins mübtədaları seç.
Nərmin və Tural eyni kim? sualına cavab verir və qatılacaq xəbərinə bağlanır. Rauf xitabdır, cümlə üzvü deyil.
Dərzi parçanı ölçdü, lakin kəsmədi. Həmcins üzvlər və onların bağlanma vasitəsi haqqında hansı fikir doğrudur?
Ölçdü və kəsmədi eyni mübtədaya aiddir və nə etdi? sualına cavab verən həmcins xəbərlərdir. Onları lakin tabesizlik bağlayıcısı bağlayır.
Cümlələri müqayisə et: 1. Qatar dayandı, sərnişinlər endilər. 2. Sərnişinlər qatardan endilər, dayanacağa getdilər. Həmcins xəbərlər hansı cümlədədir?
İkinci cümlədə endilər və getdilər eyni sərnişinlər mübtədasına aid həmcins xəbərlərdir. Birinci cümlədə isə xəbərlər ayrı mübtədalara bağlandığı üçün həmcins deyil.
Bu mövzunu tapşırıqlarla möhkəmlət
Həmcins üzvlərə aid tapşırıqları həll et, hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmi xəbərin ifadə vasitələriCümlədə xəbərin hansı söz və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu tapmalısan: xəbər əvəzliklə, sifətlə, sayla…
- Azərbaycan diliTamamlığın ifadə vasitələriCümlədə tamamlığı tapıb onun nə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən: isimlə, əvəzliklə, ismi birləşmə ilə…
- Azərbaycan diliTəyinin aid olduğu üzvlərBir neçə cümlə verilir və təyinin hansı cümlə üzvünü izah etdiyini müəyyən etməlisən: mübtədanı, tamamlığı…
- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərCümlənin başlanğıcına bir neçə davam variantı verilir və sən hansı davamla cümlənin sadə, hansı davamla…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Vaqif obrazından başlanan səhnə uğuru — Həmcins üzvlər», səh. 118
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Çarli Çaplinin qızı Ceraldinaya məktubu — Həmcins cümlə üzvləri», səh. 66