Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Xitab: mübtədadan fərqi və durğu işarələri
Cümlədə xitabı mübtədadan ayırmağı və onun yanında vergülü, nidanı düzgün qoymağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Telefonda iki qısa mesaja bax: Ana gəlir. və Ana, gəl. Söz eynidir, amma birincidə sən kiməsə xəbər verirsən ki, anan yoldadır. İkincidə isə ananı çağırırsan.
Fərqi bir vergül və xəbərin forması yaradır. Danışanda bunu səsinlə göstərirsən: adı deyib bir anlıq dayanırsan. Yazıda isə səsin yoxdur, onun işini durğu işarəsi görür.
Kimi və ya nəyi çağırırsansa, o söz xitabdır. Görünüşcə mübtədaya çox oxşayır, ona görə də onları qarışdırmaq olar.
Niyə lazımdır
Xitabı tanıyanda cümlənin kimə deyildiyini dərhal görürsən: məktubda, elanda, şeirdə. Vergülü yerində qoymaq da buradan gəlir: vergülün buraxılması bəzi cümlələrdə xitabın mübtəda kimi başa düşülməsinə səbəb ola bilər.
İmtahanda bu bilik sintaktik təhlildə də lazımdır: xitabı cümlə üzvü saysan, üzvləri səhv sayacaqsan. Xəbərin şəxsinə baxmaq vərdişi isə mübtədanı tapmağa da kömək edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Bir neçə cümlədə altından xətt çəkilmiş sözlərin hansının xitab olduğunu, hansının mübtəda, təyin və ya başqa cümlə üzvü olduğunu müəyyən etməlisən. Bəzən söz yerləşdiyi vəziyyətdən asılı olaraq həm xitab, həm mübtəda kimi başa düşülə bilər, belə halda seçim edirsən. Durğu işarələrini (vergül, nida) bərpa etmək və xitabı tapmaq tapşırıqları da olur.
Qayda
- Kiməsə və ya nəyəsə müraciət edəndə çağırılan şəxsi, yaxud əşyanı ifadə edən söz və ya söz birləşməsi xitab adlanır.
- Xitab adlıq halda olan ismə bənzəyir, buna görə mübtədaya oxşayır. Lakin o, cümlə üzvü deyil, heç bir suala cavab vermir və cümlədəki sözlərlə qrammatik əlaqəyə girmir.
- Xitab yazıda vergüllə, yüksək intonasiya ilə deyiləndə isə nida işarəsi ilə ayrılır.
- Xitab, adətən, insana aid olur. Şeirdə və nitqdə canlı olmayan varlığa və ya anlayışa da müraciət etmək olar (ey bahar, ey vətən).
| Mətndəki cümlə | Nigar sözünün rolu |
|---|---|
| Nigar kitabı gətirdi. | Mübtəda: kim gətirdi? |
| Nigar, kitabı gətir. | Xitab: müraciət bildirir |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Xitab müraciət bildirir, adlıq halda olur, cümlə üzvü deyil və digər sözlərlə qrammatik əlaqəyə girmir; mübtəda isə xəbərlə uzlaşır. Eyni söz hər iki cür oxunursa, cümlə iki cür başa düşülə bilər: Kamran, Leyla və Nigar gəldilər.
Xitabdır, yoxsa mübtəda?
Hər cümlədə bir sözə bax və onun rolunu seç. İpucu: əvvəlcə xəbərin şəxsini yoxla.
Nümunələr
Durğu işarələrini qoy: Dostlar bu gün sizi çox gözləyirdim.
Həllə bax
Həlli: xəbər (gözləyirdim) birinci şəxsdədir, deməli, dostlar mübtəda ola bilməz. Bu söz müraciətdir və xitabdır: Dostlar, bu gün sizi çox gözləyirdim.
Nigar kitabı gətirdi. və Nigar, kitabı gətir. cümlələrində Nigar sözü hansı rolda işlənib?
Həllə bax
Həlli: birinci cümlədə Nigar «kim gətirdi?» sualına cavab verir və xəbərlə bağlıdır, deməli, mübtədadır. İkinci cümlədə xəbər (gətir) ikinci şəxsə aiddir, Nigar isə müraciət olunan şəxsdir, vergüllə ayrılıb. O, xitabdır.
Ey gözəl bahar bağlarımıza tez gəl. cümləsində durğu işarəsini qoy.
Həllə bax
Həlli: ey gözəl bahar cansız varlığa müraciətdir. Adi intonasiya ilə vergül qoyulur: Ey gözəl bahar, bağlarımıza tez gəl. Yüksək intonasiya ilə isə nida olur: Ey gözəl bahar! Bağlarımıza tez gəl.
Tipik səhv
Səbinə bu məktubu sənə yazıram. Cümlənin əvvəlində, adlıq haldadır, deməli, Səbinə mübtədadır.
Səbinə, bu məktubu sənə yazıram. Xəbər (yazıram) birinci şəxsin təkindədir, Səbinə müraciətdir, deməli, xitabdır və cümlə üzvü sayılmır.
Adlıq halda olan və cümlənin əvvəlində gələn hər söz mübtəda deyil. Əvvəlcə xəbərin şəxsinə bax: xəbər birinci və ya ikinci şəxsin təkindədirsə, ad isə müraciət kimi səslənib vergüllə ayrılırsa, o, xitabdır. Mübtəda «kim?», «nə?» və ya «hara?» suallarına cavab verir və xəbərlə uzlaşır, xitab isə sintaktik təhlildə cümlə üzvü sayılmır.
Vergülün yeri xitabın yerindən asılıdır: adi intonasiyalı xitab əvvəldədirsə, ondan sonra; ortadadırsa, hər iki tərəfdən; sondadırsa, ondan əvvəl vergül qoy. Cümləni isə mənasına uyğun durğu işarəsi ilə bitir.
Özünü yoxla
Sən, Rauf, yarışa hazırsan. cümləsi haqqında hansı fikir doğrudur?
Sən mübtədadır və hazırsan xəbəri ilə uzlaşır. Rauf müraciət olunan şəxsi bildirən xitabdır, cümlə üzvü deyil.
Adi intonasiya ilə deyilən xitabın düzgün ayrıldığı cümləni seç.
Əziz qardaşım bütövlükdə xitabdır. Xitab cümlənin sonunda gəldiyi üçün vergül ondan əvvəl qoyulur.
Ey külək xitabı yüksək intonasiya ilə deyilirsə, hansı yazılış uyğundur?
Cansız varlığa da müraciət etmək olar, buna görə ey külək xitabdır. Yüksək intonasiya ilə deyilən xitab nida işarəsi ilə ayrılır.
Xitab üzrə tapşırıqları həll et
Xitab mövzusunda tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərCümlənin başlanğıcına bir neçə davam variantı verilir və sən hansı davamla cümlənin sadə, hansı davamla…
- Azərbaycan diliÜmumiləşdirici sözlər və durğu işarələriDurğu işarələri buraxılmış cümlə verilir.
- Azərbaycan diliCümlə üzvlərinin əlavəsiTire ilə ayrılmış söz və ya ifadələrin hansı cümlə üzvünün əlavəsi olduğunu müəyyən etməlisən.
- Azərbaycan diliXitabın ifadə vasitələriŞeirdən götürülmüş iki cümlədə xitablar verilir və hər xitab haqqında bir neçə fikrin doğru-yanlışlığını…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Əhvalpürsanlıq — Xitab», səh. 135
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Avraam Linkolnun oğlunun müəlliminə məktubu — Mübtəda və xitabın fərqləndirilməsi», səh. 60