Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Sadə və mürəkkəb cümlə: qrammatik əsasları say
Mübtəda və xəbərləri sayıb hər cümlənin sadə, yoxsa mürəkkəb olduğunu bir baxışda ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Gecə dosta yazırsan: Gəldim, yedim, yatdım. Üç feil, iki vergül. Gözə uzun və qarışıq görünür, elə deyilmi? Amma qrammatika baxımından bu, adi sadə cümlədir.
İndi başqa mesaj: Mən gəldim, qardaşım artıq yatmışdı. Bunun da bir vergülü var, feil isə cəmi ikidir. Amma bu dəfə cümlə mürəkkəbdir. Fərq vergüldə deyil, işi kimin gördüyündədir.
Birinci mesajda hər üç işi bir nəfər görür, ikincidə isə iki ayrı adam var. Bu fərqi görməyi öyrənəndə sual nə qədər çaşdırıcı görünsə də, onun sirri açılır.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq mürəkkəb cümlənin hissələri arasında durğu işarələrini düzgün qoymağa kömək edir: vergülü harada qoyacağını, harada qoymayacağını əsasları görəndə bilirsən. Sintaksisdə sonrakı mövzular da, yəni tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələr, elə buradan başlayır.
İmtahanda bu sual tələ kimi qurulur: variantlarda vergül də olur, bir neçə feil də. Kim əsasları sayırsa, düz cavabı tapır. Kim gözə inanırsa, səhv edir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur. Sən hansı davamlarla cümlənin sadə qaldığını, hansılarla mürəkkəb olduğunu seçməlisən. Bu zaman davamlardakı mübtəda və xəbərləri sayıb cümlədə neçə qrammatik əsas olduğunu müəyyən etmək lazımdır. Bəzən verilmiş cümlənin sadə, yoxsa mürəkkəb olduğunu əsaslandırmaq da istənir.
Qayda
- Cümlənin baş üzvləri onun qrammatik əsasını təşkil edir.
- Sadə cümlədə bir qrammatik əsas olur. Eyni mübtədaya bağlanan həmcins xəbərlər bir qrammatik əsasa daxildir, ayrılmır.
- Mürəkkəb cümlə iki və daha çox sadə cümlənin məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən yaranır. Ona görə də orada iki və daha çox qrammatik əsas olur.
- Mürəkkəb cümlənin hissələri arasında, adətən, vergül qoyulur. Hissələr çünki, amma, lakin kimi bağlayıcılarla da birləşə bilər.
| Mətndəki əlaqə | Quruluş |
|---|---|
| qız → açdı, girdi, bağladı | Bir əsas; sadə cümlə |
| gəmi → yaxınlaşdı; sərnişinlər → çıxdılar | İki əsas; mürəkkəb cümlə |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Sadə cümlənin bir, mürəkkəb cümlənin iki və daha çox qrammatik əsası (mübtəda–xəbər cütü) olur. Eyni mübtədanın bir neçə xəbəri cümləni mürəkkəb etmir: Qardaşı gəldi, çay içdi; yeni mübtəda–xəbər cütü isə onu mürəkkəb edir: Qardaşı gəldi, mən sevindim.
Sadədir, yoxsa mürəkkəb?
Hər cümlədə mübtəda və xəbərləri tap, sonra qərar ver. Gizli mübtədanı unutma.
Nümunələr
Gəmi limana yaxınlaşdı, sərnişinlər göyərtəyə çıxdılar.
Həllə bax
Həlli: birinci əsas: gəmi yaxınlaşdı, ikinci əsas: sərnişinlər çıxdılar. İki qrammatik əsas var, deməli, cümlə mürəkkəbdir.
Qız qapını açdı, otağa girdi, pəncərəni bağladı.
Həllə bax
Həlli: üç xəbər var (açdı, girdi, bağladı), lakin hamısı qız mübtədasına aiddir. Bir qrammatik əsas olduğu üçün cümlə sadədir.
Mən pencək geydim, çünki hava soyuq idi. cümləsini sadə cümləyə çevir.
Həllə bax
Həlli: bu cümlədə iki əsas var (mən geydim, hava soyuq idi), deməli, mürəkkəbdir. Sadə forma: Soyuq havaya görə pencək geydim. Burada bir əsas (mən geydim) qalıb.
Tipik səhv
Gəlib dərsini oxudu. İki feil var, deməli, cümlə mürəkkəbdir.
Gəlib dərsini oxudu. Bir xəbər var (oxudu), mübtəda isə gizlidir. Bir qrammatik əsas olduğu üçün cümlə sadədir.
Şagirdlər vergülü və ya xəbərlərin sayını görüb cümləni mürəkkəb hesab edirlər, halbuki vergül və bir neçə feil mürəkkəbliyin əlaməti deyil. Qrammatik əsasları müəyyənləşdir: müəyyən şəxsli cümlədə buraxılmış mübtədanı xəbərin şəxs şəkilçisindən tap, şəxssiz cümlələrdə isə mübtəda olmur.
Yeni mübtəda ilə yeni xəbər meydana çıxırsa, bu, ayrıca qrammatik əsasdır və cümlə mürəkkəbdir.
Özünü yoxla
Rəssam fırçanı götürdü, ... cümləsini hansı variantla davam etdirsən, sadə cümlə alınar?
Götürdü və qarışdırdı həmcins xəbərləri eyni rəssam mübtədasına aiddir. Bir qrammatik əsas olduğu üçün cümlə sadədir.
Dayandım, çünki qarşımdakı yol bağlı idi. Cümlənin quruluşunu və qrammatik əsaslarının sayını müəyyən et.
Birinci əsas gizli mən mübtədası ilə dayandım xəbərindən, ikinci əsas isə yol mübtədası ilə bağlı idi xəbərindən ibarətdir. İki qrammatik əsas cümləni mürəkkəb edir.
Səbəti götürüb bağa getdik. Bu cümlə haqqında düzgün izahı seç.
Getdik xəbərdir, gizli mübtəda isə bizdir; götürüb ayrıca xəbər deyil. Buna görə cümlənin bir qrammatik əsası var.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliCümlə üzvlərinin əlavəsiTire ilə ayrılmış söz və ya ifadələrin hansı cümlə üzvünün əlavəsi olduğunu müəyyən etməlisən.
- Azərbaycan diliXitabBir neçə cümlədə altından xətt çəkilmiş sözlərin hansının xitab olduğunu, hansının mübtəda, təyin və ya başqa…
- Azərbaycan diliXitabın ifadə vasitələriŞeirdən götürülmüş iki cümlədə xitablar verilir və hər xitab haqqında bir neçə fikrin doğru-yanlışlığını…
- Azərbaycan diliTabeli mürəkkəb cümləTabeli mürəkkəb cümlə verilir və onun təhlili ilə bağlı fikirlərdən doğru və ya səhv olanı seçməlisən.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Azərbaycanı Avropada tanıdan ilk kimyaçı alim», səh. 60
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Cığır açan qadınlar — Sadə və mürəkkəb cümlələr», səh. 102