Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Tabeli mürəkkəb cümlə: baş cümləni budaqdan necə ayırmalı
Tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümləni ayırmağı, bağlayıcını tanımağı və sxemi düzgün qurmağı öyrənəcəksən.
Oxuma vaxtı: 3 dəqiqə
Təsəvvür et ki, telefonuna yarımçıq mesaj gəlib: «Əgər sabah yağış yağsa,» və vəssalam, ardı yoxdur. Dərhal soruşursan: «Hə, nə olsun?» Bu söz parçası öz-özlüyündə bitmiş fikir deyil, davamını gözləyir.
Mesajın ikinci yarısı gələndə hər şey yerinə düşür: «…gəzinti təxirə düşəcək». İndi fikir tamdır. Diqqət et: ikinci hissəni tək yazsan da başa düşülür, birincini isə yox. Birinci hissə ikinciyə söykənir.
Bir hissəsi digərinə söykənən belə cümlələr tabeli mürəkkəb cümlədir. Hansı hissənin söykəndiyini görməyi öyrənsən, bu mövzunun yarısını artıq bilirsən.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq yazanda da işə yarayır. Çünki, əgər, ki ilə qurulan cümlə səbəbi, şərti və ya izahı bir yerdə deyir. İnşada fikirlərin bir-birinə bağlı və aydın çıxır.
İmtahanda bir cümlə barədə bir neçə fikir verilir. Baş və budaq cümləni düzgün ayırmaq sxemi qurmağa və budaq cümlənin vəzifəsini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bağlayıcını da ayrıca yoxla.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Tabeli mürəkkəb cümlə verilir və onun təhlili ilə bağlı fikirlərdən doğru və ya səhv olanı seçməlisən. Soruşulur: hansı hissə baş, hansı budaq cümlədir, budaq cümlə baş cümləyə nə ilə bağlanıb (bağlayıcı, yoxsa bağlayıcı söz), budaq cümlə baş cümlənin hansı üzvü yerində işlənir, cümlə hansı sxemə uyğundur, xəbərlər hansı zamandadır.
Qayda
- Mürəkkəb cümlənin hissələri bərabərhüquqludursa, cümlə tabesizdir. Hissələrdən biri digərindən asılıdırsa, cümlə tabelidir.
- Tabeli mürəkkəb cümlədə asılı hissə budaq cümlə, onun bağlı olduğu hissə baş cümlə adlanır. Budaq cümlə baş cümlənin üzvünü (məsələn, tamamlığı, zərfliyi) əvəz edə və ya ümumi məzmununu izah edə bilər.
- Budaq cümlə baş cümləyə ki, əgər, çünki kimi bağlayıcılarla və ya kim, nə, hansı kimi bağlayıcı sözlərlə bağlanır.
- Sxemdə baş cümlə □, budaq cümlə ○ ilə göstərilir. Budaq cümlə baş cümlədən sonra gələndə sxem □←○, əvvəl gələndə ○→□ olur.
| Mətndəki hissələr | Sxem |
|---|---|
| Müəllim dedi ki, / imtahan sabah olacaq. | □ ← ○ |
| Əgər yağış yağsa, / səfər təxirə salınacaq. | ○ → □ |
Bu mövzunun tapşırıqlarında işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümlə baş cümlədən asılıdır və ona çox vaxt tabelilik bağlayıcısı ilə bağlanır: Bilirəm ki, o gələcək. Təhlildə hər tərəfin xəbərini, şəxsini və sintaktik əlaqələrini ayrıca yoxla.
Öyrənilməli qayda
Tabeli mürəkkəb cümlədə baş cümlə müstəqil olur, budaq cümlə isə ondan asılıdır və ki kimi bağlayıcı ilə bağlanır. Baş cümlənin üzvlərini suallarla tap: vaxtı bildirən üzv zaman zərfliyidir.
Özünü yoxla: baş, yoxsa budaq?
Hər cümləni oxu və düzgün cavabı seç. Unutma: hissələrin sırası yox, asılılıq həlledicidir.
Nümunələr
Müəllim dedi ki, imtahan sabah olacaq.
Həllə bax
Həlli: baş cümlə Müəllim dedi, budaq cümlə imtahan sabah olacaq. Onları ki bağlayıcısı birləşdirir. Budaq cümlə «nə dedi?» sualına cavab verir, yəni tamamlıq yerində işlənir. Sxem: □←○.
Əgər yağış yağsa, səfər təxirə salınacaq.
Həllə bax
Həlli: asılı hissə Əgər yağış yağsa, yəni budaq cümlədir və baş cümlədən əvvəl gəlir. Sxem: ○→□. Budaq cümlə şərt bildirir.
Aygün kitab oxuyur, Kamran isə məktub yazır.
Həllə bax
Həlli: hissələrdən heç biri digərindən asılı deyil, hər biri müstəqil fikir bildirir. Deməli, cümlə tabesiz mürəkkəbdir.
Tipik səhv
Əgər yağış yağsa, səfər təxirə salınacaq. Birinci hissə əvvəl gəlir, deməli, baş cümlədir. Sxem: □←○.
Əgər yağış yağsa budaq cümlədir: ayrıca fikir tamamlamır və səfər təxirə salınacaq hissəsindən asılıdır. Budaq cümlə əvvəl gəldiyi üçün sxem ○→□ olur.
Baş və budaq cümlə sıraya görə yox, aralarındakı asılılığa görə müəyyənləşdirilir. Nümunə 2-də ilk hissə budaqdır, çünki özü ayrıca fikir tamamlamır və ikinci hissədən asılıdır.
Bağlayıcıya görə də tələsik qərar vermə: tabesiz cümlələrdə də isə, amma, lakin kimi bağlayıcılar işlənir. Sualı baş cümlədən budaq cümləyə ver: «Müəllim nə dedi?» — «İmtahan sabah olacaq» (budaq cümlə).
Mövzu üzrə qısa test
Əgər külək güclənsə, qayıqlar sahilə qayıdacaq. Baş cümləni və sxemi düzgün göstərən variantı seç.
Əgər külək güclənsə hissəsi qayıqların sahilə qayıtmasının şərtini bildirən budaq cümlədir. Budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gəldiyi üçün sxem ○→□ olur.
Kim tapmacanı tapsa, o növbəti tapmacanı söyləyəcək. Budaq cümlə baş cümləyə hansı vasitə ilə bağlanıb?
Kim bağlayıcı sözü Kim tapmacanı tapsa budaq cümləsini baş cümləyə bağlayır. O isə baş cümlədə işlənən əvəzlikdir.
Usta bildirdi ki, körpü sabah açılacaq. Budaq cümlə baş cümlənin hansı üzvü yerində işlənir?
Baş cümlədən «Usta nəyi bildirdi?» sualını ver: cavab körpü sabah açılacaq budaq cümləsidir, buna görə də o, tamamlıq yerində işlənir. Sabah sözü budaq cümlənin daxilində zaman bildirir, bütöv budaq cümlənin vəzifəsini müəyyənləşdirmir.
Bu mövzunun tapşırıqlarında özünü sına
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliXitabBir neçə cümlədə altından xətt çəkilmiş sözlərin hansının xitab olduğunu, hansının mübtəda, təyin və ya başqa…
- Azərbaycan diliXitabın ifadə vasitələriŞeirdən götürülmüş iki cümlədə xitablar verilir və hər xitab haqqında bir neçə fikrin doğru-yanlışlığını…
- Azərbaycan diliSadə və mürəkkəb cümləCümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur.
- Azərbaycan diliBaş və budaq cümləİmtahanda tabeli mürəkkəb cümlə verilir və sən bu işləri görməlisən: cümlənin hansı hissəsinin baş, hansı…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Bir ağacın hekayəsi», səh. 66
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «“Ətrafsız həyat”», səh. 104