Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Baş və budaq cümlə: hansı hissə hansını izah edir
Tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümləni ayırmağı və budaq cümlənin hansı üzvü izah etdiyini tapmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
«Müəllim dedi» cümləsinə bax. Qrammatik cəhətdən hər şey yerindədir: mübtəda var, xəbər var. Amma oxuyan kimi sual yaranır: nə dedi? Bu hissə öz-özlüyündə cümlədir, fikir isə yarımçıq qalır.
İndi onu tamamla: «Müəllim dedi ki, sabah yoxlama olacaq». İkinci hissə həmin sualın cavabıdır. Bir hissə sual doğurur, o biri həmin suala cavab verir. Qrammatikada bunlara baş və budaq cümlə deyilir.
Bu səhifədə həmin sualı özün verməyi öyrənəcəksən. Onda hansı hissənin əvvəl, hansının sonra gəldiyi səni çaşdırmayacaq.
Niyə lazımdır
Belə cümlələr gündəlik nitqdə hər addımda var: «bilirəm ki...», «deyirlər ki...», «kim gəlsə...». Hissələrin hansının hansına bağlı olduğunu görəndə uzun cümləni tez anlayırsan, öz yazında da fikri dolaşıq salmırsan.
Testdə isə variantlar bir-birinə çox oxşayır. Burada ən etibarlı alət bir sualdır: baş cümlədən soruşursan, cavabı hansı hissə verirsə, budaq cümlə odur. Bunu bir neçə dəfə edəndən sonra hər variantı bir neçə saniyəyə yoxlayırsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda tabeli mürəkkəb cümlə verilir və sən bu işləri görməlisən: cümlənin hansı hissəsinin baş, hansı hissəsinin budaq cümlə olduğunu ayırmalı, budaq cümlənin baş cümlənin hansı üzvünü (mübtədanı, tamamlığı, zərfliyi) izah etdiyini təyin etməli və budaq cümlənin baş cümlədən əvvəl, yoxsa sonra gəldiyini nəzərə almalısan. Variantlar adətən bir-birinə oxşar beş cümlədən ibarət olur.
Qayda
- Tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümlə olur. Baş cümlə qrammatik cəhətdən müstəqildir; mənaca tam olmaya bilər. Budaq cümlə baş cümlədən asılıdır: onun üzvünü açıqlayır, buraxılmış üzvü əvəz edir və ya ümumi məzmununa aid olur.
- Budaq cümlənin izah etdiyi və ya əvəz etdiyi üzvü tapmaq üçün baş cümlədən ona sual ver: kim?, nə? (mübtəda), nəyi?, kimə? (tamamlıq), necə?, nə vaxt?, harada? (zərflik). Budaq cümlə bu suala cavab verir.
- Budaq cümlə baş cümlədən sonra, əvvəl və ya onun daxilində gələ bilər. Bəzən baş cümlədə izah olunan sözü göstərici söz (o, elə, orada) bildirir.
| Baş cümlə və sual | Vəzifə |
|---|---|
| Anam xəbər verdi — nəyi? | Buraxılmış tamamlığın yerində |
| Məlum oldu — nə? | Buraxılmış mübtədanın yerində |
| orada həyat var — harada? | orada yer zərfliyini izah edir |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Budaq cümlə baş cümlənin bir üzvünü (tamamlığı, zərfliyi və s.) izah edir və baş cümlədən əvvəl də gələ bilər: Haradan götürmüsənsə, oraya qoy. Hansı üzvü izah etdiyini tapmaq üçün baş cümlədən budaq cümləyə sual ver.
Öyrənilməli qayda
Budaq cümlə baş cümlənin hansısa üzvünü izah edir; baş cümlədə mübtəda yoxdursa və budaq cümlə “nə aydın idi” kimi sualı cavablandırırsa, bu mübtəda budaq cümlədir: Hamıya aydın idi ki, final gərgin keçəcək.
Özünü yoxla
Hər cümləni oxu, baş cümlədən sual ver və düzgün variantı seç.
Nümunələr
Tipik səhv
Harada ki su var baş cümlədir, çünki birinci gəlib; orada həyat var isə budaq cümlədir.
Orada həyat var baş cümlədir. Harada ki su var budaq cümlədir: əvvəl gəlib, amma orada sözünü izah edir.
Birinci hissəni həmişə baş, ikincini budaq cümlə saymaq səhvdir: sıra hissələrin vəzifəsini müəyyənləşdirmir. Üçüncü nümunədə də birinci hissə budaq cümlədir, ona görə hansı hissənin digərini izah etdiyini axtar.
Budaq cümlə baş cümlədəki sözü izah edə, buraxılmış üzvün yerində işlənə və ya ümumi məzmununa aid ola bilər. İzah edilən söz baş cümlədə işlənməyə də bilər, ona görə onu axtarıb tapmasan da, sualı ver.
Özünü sına
Harada kölgə varsa, orada dincələk. Düzgün izahı seç.
Orada dincələk baş cümləsindən verilən «Harada dincələk?» sualına birinci hissə cavab verir. Deməli, əvvəl gələn budaq cümlə orada yer zərfliyini izah edir.
Qardaşım xatırlatdı ki, kitabı qaytarmalıyam. Budaq cümlə baş cümlədə buraxılmış hansı üzvün yerində işlənib?
«Qardaşım nəyi xatırlatdı?» sualına kitabı qaytarmalıyam budaq cümləsi cavab verir. Buna görə budaq cümlə buraxılmış tamamlığın yerində işlənib.
Bəlli idi ki, körpü təmirə bağlanıb. Budaq cümlənin vəzifəsini müəyyənləşdir.
«Nə bəlli idi?» sualının cavabı körpünün təmirə bağlanmasıdır. Budaq cümlə baş cümlədə buraxılmış mübtədanın yerində işlənib.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Baş və budaq cümləyə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliXitabın ifadə vasitələriŞeirdən götürülmüş iki cümlədə xitablar verilir və hər xitab haqqında bir neçə fikrin doğru-yanlışlığını…
- Azərbaycan diliSadə və mürəkkəb cümləCümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur.
- Azərbaycan diliTabeli mürəkkəb cümləTabeli mürəkkəb cümlə verilir və onun təhlili ilə bağlı fikirlərdən doğru və ya səhv olanı seçməlisən.
- Azərbaycan diliBudaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələrTabeli mürəkkəb cümlədə hissələri bağlayan vasitəni və baş və budaq cümlənin yerini tapmalısan.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «“Ətrafsız həyat”», səh. 104