Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə

Budaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələr: ki, kim, -sa

Tabeli mürəkkəb cümlədə hissələri nəyin bağladığını tapmağı və bağlayıcını bağlayıcı sözdən ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 4 dəq

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: avtobus dayanacağında əllərində telefon tutan yeniyetmə, ekranda boş mesaj pəncərələri.

Dostuna yazırsan: «Gecikdim, çünki avtobus gəlmədi». Bir az sonra: «Vaxtın olsa, zəng et». Fikir də vermirsən, amma iki cümlə qurdun, hər birində iki fikri bir-birinə bağladın.

Birinci mesajda bu işi çünki görür. İkincidə ayrıca söz yoxdur, bağlayan feilin sonundakı -sa şəkilçisidir. Bəzən isə heç biri olmur: «Mən istəyirəm, sən də gələsən» deyəndə hissələri yalnız səs tonu və fasilə birləşdirir.

Danışanda bunları düşünmürük, dil özü işləyir. İmtahanda isə hansı vasitənin işləndiyini tez və dəqiq görmək lazımdır. Gəl, bu vasitələri bir-bir tanıyaq.

Niyə lazımdır

Bağlayan vasitəni tanıyanda budaq cümlənin növünü də asan tapırsan: əgər şərt, -sa da güzəşt, çünki səbəb göstərir. Vergülün harada qoyulacağı da çox vaxt buradan bəlli olur.

Testlərdə ən çox çaşdıran cüt bağlayıcı ilə bağlayıcı sözdür. Bu fərqi bilmək bağlayıcı sözü cümlə üzvü kimi tanımağa kömək edir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Tabeli mürəkkəb cümlədə hissələri bağlayan vasitəni və baş və budaq cümlənin yerini tapmalısan. Şərt, güzəşt, səbəb, məqsəd kimi məna əlaqələrini ayırd etmək və cümlə haqqında verilmiş fikirlərdən səhvini seçmək də tələb oluna bilər.

Qayda

İntonasiya. Tərkib hissələri bağlayan söz və şəkilçi olmur, onları səs tonu və fasilə birləşdirir. Aralarında vergül işarəsi qoyulur.
Tabelilik bağlayıcıları. Məsələn, ki, çünki, əgər. Bağlayıcı cümlə üzvü olmur, o, hissələri sadəcə əlaqələndirir.
Bağlayıcı sözlər. Bunlar əsasən sual əvəzlikləridir: kim, nə, harada, nə qədər. Bağlayıcı söz cümlə üzvüdür. Belə quruluşlarda budaq cümlə əsasən əvvəl gəlir; vergül ondan sonra qoyulur.
Digər vasitələr. Şərt şəkilçisi -sa, -sə, isə hissəciyi və onun ixtisarı -sa, -sə də hissələri bağlayır. -sa da, -sə də birləşməsində da, də ədatı güzəşt bildirir. Budaq cümlə əvvəl gələndə vergül onun sonunda qoyulur.

Bağlama vasitələrini müqayisə et
Vasitə	Fərqləndirən əlamət
İntonasiya	Bağlayan söz və şəkilçi yoxdur
Bağlayıcı: ki, çünki, əgər	Cümlə üzvü olmur
Bağlayıcı söz: kim, nə, harada	Cümlə üzvü olur
-sa, -sə	Şərt şəkilçisi və ya isə hissəciyinin ixtisarı

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Budaq cümlə baş cümləyə bağlayıcı sözlə (kim, nə, harada) və ya xəbərdəki şərt şəkilçisi -sa, -sə ilə bağlana bilər. Kim çalışsa, qazanar cümləsində hər ikisi işlənib.

Öyrənilməli qayda

Budaq cümlənin növü onu baş cümləyə bağlayan vasitə ilə seçilir: əgər və -sa şərti, -sa da və nə qədər olsa da güzəşti, çünki və ona görə ki səbəbi bildirir. Ki ilə bağlanıb baş cümlədəki işin məqsədini göstərən budaq cümlə isə məqsəd budaq cümləsidir.

Bağlayanı tap

Hər cümlədə hissələri nəyin bağladığını seç.

Nümunələr

Mən istəyirəm, sən də gələsən. Hissələr arasında bağlayıcı və ya bağlayıcı söz yoxdur, onları intonasiya bağlayır.

Bilirəm ki, sən bu işin öhdəsindən gələrsən. Ki bağlayıcıdır, vergül ondan sonra qoyulub. Budaq cümlə nəyi bilirəm? sualına cavab verir.

Əgər çalışsan, uğur qazanarsan. Hissələri əgər bağlayıcısı və -sa şərt şəkilçisi bağlayır; şərt mənası yaranır.

Mövzu çətin olsa da, hamı başa düşdü. -sa şəkilçisi və da ədatı hissələri bağlayır, güzəşt bildirir.

Tipik səhv

Kim çox çalışsa, o qazanar. Burada kim bağlayıcıdır, cümlə üzvü deyil.

Kim bağlayıcı sözdür və budaq cümlədə mübtədadır. Budaq cümlə baş cümlədəki o mübtədasını açıqlayır.

Şagirdlər kim, nə, harada kimi bağlayıcı sözləri adi bağlayıcı sayırlar, ona görə də cümlə üzvünü tapa bilmirlər. Fərqi belə yoxla: bağlayıcıya sual vermək olmur, bağlayıcı söz isə budaq cümlədə üzv olur.

-sa budaq cümlənin növünü təkbaşına göstərmir. Çalışsan şərt şəklidir, amma oxuyursa və hava soyuqdursa formalarında -sa isə hissəciyinin ixtisarıdır: oxuyur isə, soyuqdur isə.

Özünü yoxla

Harada bulaq varsa, səyyahlar orada dincəlirlər. Bu cümlədə harada sözünün xüsusiyyətini seç.

Qapını açsan, otaq havalanar. və Qapı açıqdırsa, onu bağla. cümlələrində -sa hansı vasitədir?

Xəritəni divara asdım ki, yolu rahat görə biləsən cümləsində bağlama vasitəsi və budaq cümlənin bildirdiyi məna hansı variantda düzgün göstərilib?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Oğlum Məhəmmədə nəsihət», səh. 112
Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Bir şahidin beş şahidi», səh. 119