Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Tabeli mürəkkəb cümlədə bağlayıcı sözlər: kim, nə, harada
Tabeli mürəkkəb cümlədə bağlayıcı sözü tapmağı, onun hansı cümlə üzvü olduğunu deməyi və onu adi bağlayıcıdan ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Bu iki cümləni yan-yana qoy: «Haradasan?» və «Harada desən, orada görüşək». İkisində də eyni söz var, amma gördüyü iş tam başqadır.
Birincidə harada sadəcə sual verir, cavab gözləyir. İkincidə isə iki cümləni bir-birinə tikir: «harada desən» və «orada görüşək». Üstəlik, bu tikişin öz vəzifəsi də var: yeri bildirir.
Bu səhifədə belə söz-tikişlərə baxırıq. Onların adı bağlayıcı sözdür. İmtahanda isə onları adi sual sözlərindən və ki bağlayıcısından ayırmağı bacarmalısan.
Niyə lazımdır
Bağlayıcı sözü tanıyanda mürəkkəb cümləni tez ikiyə bölürsən: budaq cümlə haradadır, baş cümlə haradadır, vergül hara düşür. Bu vərdiş durğu işarələri ilə bağlı tapşırıqlarda da işə yarayır.
İmtahanda fikirlər çox vaxt bir-birinə çox oxşayır: söz düz göstərilir, amma vəzifəsi səhv deyilir. Sözə sual vermək adəti səni belə tələlərdən qoruyur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan verilmiş tabeli mürəkkəb cümlədə bağlayıcı sözü tapmağı, onun budaq cümlədə hansı cümlə üzvü olduğunu (mübtəda, tamamlıq, zərflik) müəyyən etməyi və baş cümlədə bağlayıcı sözə uyğun gələn sözü seçməyi tələb edir. Çox vaxt cümlə haqqında bir neçə fikir verilir və yanlışını tapmaq lazım gəlir.
Qayda
- Bağlayıcı sözlər cümlələri əlaqələndirir; əsasən sual əvəzlikləri ilə ifadə olunur: kim, nə, hansı, necə, harada, nə qədər… Onlara ki ədatı qoşula bilər: kim ki, kimin ki.
- Bağlayıcı söz adi bağlayıcıdan onunla fərqlənir ki, budaq cümlədə cümlə üzvü olur. Ona sual verərək hansı cümlə üzvü olduğunu müəyyənləşdir.
- Baş cümlədə çox vaxt bağlayıcı sözə uyğun gələn söz olur: kim üçün o, nə üçün onu, harada üçün orada, necə üçün elə.
- Bağlayıcı söz vergüllə ayrılmır; vergül cümlələrin sərhədində qoyulur.
| Mətndəki cüt | Bağlayıcı sözün vəzifəsi |
|---|---|
| nə → onu | Tamamlıq: Nə əksən, onu biçərsən. |
| kim → o | Mübtəda: Kim ki kitab oxuyur, o düşünməyi öyrənir. |
| necə → elə | Zərflik: Sən necə desən, mən elə edəcəyəm. |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümlə baş cümlənin üzvünü izah edir və ona bağlayıcı sözlə (kim, nə, harada) və ya şəkilçi ilə bağlanır. Məsələn: Kim çalışsa, o qazanar.
Söz nə iş görür?
Hər cümlədə bir sözə bax və onun rolunu seç. Əvvəl ona sual ver, sonra cavabla.
Nümunələr
Tipik səhv
Kim gəldi? cümləsində kim bağlayıcı sözdür. Bilirəm ki, o gələcək cümləsində ki bağlayıcı sözdür.
Kim gəldi? bir sual cümləsidir, burada tabeli mürəkkəb cümlə yoxdur; Kim gəlsə, onu qəbul et cümləsində isə kim budaq cümləni baş cümləyə bağlayır. Bilirəm ki, o gələcək cümləsində ki cümlə üzvü deyil, ona görə də bağlayıcıdır.
Kim, nə, harada kimi sözləri görən kimi bağlayıcı söz sayma: söz özü ilə yox, cümlədəki rolu ilə müəyyən olunur. Əvvəlcə budaq cümlədə həmin sözün üzv olub-olmadığını yoxla.
Özünü yoxla
Nəyi axtarırsansa, onu bu rəfdə tapa bilərsən. Budaq cümlədəki nəyi sözünün vəzifəsini seç.
Nəyi sözü cümlələri əlaqələndirir və «nəyi axtarırsan?» sualına cavab verərək tamamlıq olur. Baş cümlədə ona onu sözü uyğun gəlir.
Kim ki qaydaya əməl edir, o təhlükədən qorunur. Bu cümlədə ki nədir?
Burada bağlayıcı söz kim, ona qoşulan ki isə ədatdır. Kim budaq cümlədə hərəkəti edəni bildirir və mübtəda olur.
Vergülün düzgün qoyulduğu cümləni seç.
Vergül harada kölgə varsa budaq cümləsi ilə fidanı orada ək baş cümləsinin sərhədində qoyulur. Bağlayıcı söz ayrıca vergüllə ayrılmır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliSadə və mürəkkəb cümləCümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur.
- Azərbaycan diliTabeli mürəkkəb cümləTabeli mürəkkəb cümlə verilir və onun təhlili ilə bağlı fikirlərdən doğru və ya səhv olanı seçməlisən.
- Azərbaycan diliBaş və budaq cümləİmtahanda tabeli mürəkkəb cümlə verilir və sən bu işləri görməlisən: cümlənin hansı hissəsinin baş, hansı…
- Azərbaycan diliBudaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələrTabeli mürəkkəb cümlədə hissələri bağlayan vasitəni və baş və budaq cümlənin yerini tapmalısan.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Yaradıcılığı gülüş və musiqi ilə yoğrulmuş xanım», səh. 142