İngilis dili, Sintaksis (syntax)
Xəbərin mübtəda ilə uzlaşması: is, yoxsa are?
İngilis cümləsində mübtədanı tapıb xəbəri ona düzgün uyğunlaşdırmağı, is və are arasında tərəddüd etmədən seçməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Azərbaycan dilində Uşaqlar gəldi də deyə bilərsən, Uşaqlar gəldilər də. İkisi də doğrudur, mübtəda cəmdə olsa belə feil cəm şəkilçisi almaya bilər. İngilis dilində belə sərbəstlik yoxdur: The children is here səhvdir, yalnız The children are here deyilir.
Çətinlik ondadır ki, mübtəda ilə xəbərin arasına başqa sözlər girir. Masada bir səbət alma var: alma çoxdur, səbət isə birdir. Cümlədə xəbərə ən yaxın söz apples olur, amma ona baxsan, səhv cavab seçərsən. Onda kimə baxmalısan? Bunun dəqiq qaydası var.
Niyə lazımdır
Bu qayda yazıda və danışıqda hər gün lazım olur: məktub yazanda da, esse yazanda da xəbəri mübtədaya uyğunlaşdırmalısan. Xəbər səhv olanda cümlə dərhal qulağa yad gəlir, oxucu fikrini deyil, səhvi görür.
İmtahanda isə bu mövzu sürət tələb edir: dörd cümləni bir-bir yoxlamalısan, hər birində mübtədanı tez tapa bilsən, düzgün cütü də tez seçərsən. Qaydaları bir dəfə yaxşı başa düşsən, bu tip tapşırıqlarda vaxt itirməzsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda dörd cümlə verilir və onlardan düzgün yazılmışları seçmək tələb olunur, cavab variantları adətən iki cümlənin nömrəsindən ibarətdir. Cümlələrdə xəbərin mübtəda ilə uzlaşması yoxlanır: of ilə uzanan mübtədalar, a number of və the number of, either … or, neither … nor, everybody, news, advice kimi sözlər. Hər cümlədə əvvəlcə mübtədanı tap, sonra xəbərə bax.
Qayda
- Xəbər mübtədanın şəxsinə və ədədinə uyğunlaşır. Present Simple-da üçüncü şəxsin təkində (he, she, it) feilə -s/-es artırılır, is, has işlənir; cəmdə are, have və şəkilçisiz feil gəlir. Keçmiş zamanda be: təkdə was, cəmdə were. I ilə am, was, you ilə (bir nəfərə də) are, were işlənir.
- Əsas ismə of ilə əlavə olunan hissə mübtəda deyil: The box of apples is heavy. Burada mübtəda box sözüdür.
- A number of “çox” mənasındadır və cəm xəbər tələb edir: A number of players are ill. The number of “say” mənasındadır və tək xəbər tələb edir: The number of players is twelve.
- Miqdar və kəsr birləşmələrində (some of, half of, a lot of) xəbəri of-dan sonrakı isim müəyyən edir: Half of the cake is gone. Half of the students are absent.
- Mübtədalar either … or ilə bağlananda xəbər özünə ən yaxın isimlə uyğunlaşır. Neither … nor və not only … but also bağlayıcıları da eyni qaydadadır.
- Everybody, each, every ilə başlayan mübtədalar tək xəbər alır. News və advice sayılmayan isimlərdir, tək xəbər alır: The news is good. The police və jeans sözləri isə cəm xəbər tələb edir.
| Mübtəda | Mətndəki nümunə |
|---|---|
| box | The box of apples is heavy. |
| A number of players | A number of players are ill. |
| The number of players | The number of players is twelve. |
| half of the cake | Half of the cake is gone. |
| half of the students | Half of the students are absent. |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Xəbər baş mübtədanın ədədinə uyğun gəlir: təkdə olanla is/was, cəmdə olanla are/were işlənir. Mübtədadan sonrakı of ilə gələn söz xəbəri dəyişmir: The box of toys was heavy.
Öyrənilməli qayda
Xəbər mübtədanın baş sözü ilə uzlaşır, of və ya to ilə gələn tamamlıqla yox: A box of photos was found. Everybody və physics kimi sözlər həmişə təkdə xəbər tələb edir.
Öyrənilməli qayda
Police cəm feillə işlənir (the police are), news və advice sayılmayan isimdir və tək feil tələb edir (the news is). One of ifadəsində feil one sözünə uyğun gəlir: one of my friends has.
Öyrənilməli qayda
The number of tək, a number of isə cəm xəbər alır; sayılmayan isimlə də tək xəbər işlənir. Neither və nor ilə xəbər yaxın mübtədaya uyğunlaşır: neither Ali nor his friends are.
Öyrənilməli qayda
Xəbər mübtədaya uyğun gəlir: jeans kimi cüt əşyalar cəm sayılır, each of ilə xəbər təkdə olur, together with mübtədanı cəm etmir, there are isə cəm isimlə işlənir: Each of the boys has a ball.
Öyrənilməli qayda
Pul məbləği bir bütöv sayıldığı üçün təkdə xəbər alır (Ten dollars is enough), kəsrdən sonrakı isim təkdirsə, xəbər də təkdir. Every ilə başlayan mübtəda təkdə xəbər tələb edir, people isə cəm sayılır.
Öyrənilməli qayda
Scissors kimi yalnız cəmdə işlənən isimlər cəm xəbər tələb edir, sayılmayan isim isə təkdə sayılır. either/or ilə bağlanmış mübtədalarda xəbər ona ən yaxın mübtədaya uyğun gəlir: Either Ali or his friends are here.
Öyrənilməli qayda
Xəbər mübtədaya uyğun gəlir: neither of ilə təkdə, the + sifət (the elderly) ilə cəmdə. Fənn adı mathematics və sayılmayan luggage təkdə xəbər alır: Neither of them likes it.
Öyrənilməli qayda
Not only/but also, either/or və neither/nor ilə bağlanan mübtədalarda xəbər yaxın mübtəda ilə uzlaşır: Not only the boys but also the girl is late. -s ilə bitən news və measles sözləri təkdə, cattle isə cəmdə xəbər tələb edir.
Xəbəri sən seç
Hər cümlədə əvvəlcə mübtədanı tap, sonra boşluğa uyğun feili seç.
Nümunələr
The list of new books … on the desk. (is / are)
Həllə bax
Mübtəda list sözüdür, books isə of ilə gələn təyindir. Düzgün cavab: The list of new books is on the desk.
Either the teachers or the principal … going to open the hall. (is / are)
Həllə bax
Bağlayıcı either … or olduğu üçün xəbərə ən yaxın isim the principal götürülür, o isə təkdədir: is.
A number of guests … late, but the number of guests … small. (was / were)
Həllə bax
Birinci hissədə a number of cəm mənadadır: were. İkinci hissədə the number of tək xəbər tələb edir: was.
Tipik səhv
The basket of apples are heavy.
The basket of apples is heavy.
Şagirdlər çox vaxt xəbəri özünə ən yaxın isimlə uyğunlaşdırır. Bu qayda yalnız either … or kimi cüt bağlayıcılarda işləyir. Box, list, basket kimi əsas isimdən sonra of ilə təyin gələndə xəbər əsas isimlə uyğunlaşır, burada da mübtəda basket sözüdür.
A number of, some of və kəsr birləşmələrində isə tərsinə, of-dan sonrakı isim nəzərə alınır.
Özünü yoxla
Boşluqlara uyğun xəbərləri ardıcıllıqla seç: The price of these notebooks … low. Some of these notebooks … new.
Birinci cümlədə əsas isim price təkdədir, ona görə is işlənir. İkinci cümlədə some of-dan sonrakı notebooks cəmdədir, ona görə are seçilir.
Boşluqlara uyğun xəbərləri ardıcıllıqla seç: The number of classrooms … small. A number of classrooms … empty.
The number of “say” mənasını verir və tək xəbər tələb edir: is. A number of isə “çox” mənasındadır və cəm xəbər alır: are.
Boşluqlara uyğun xəbərləri ardıcıllıqla seç: Neither the singers nor the pianist … ready. Each of the singers … a microphone.
Neither … nor ilə xəbər ən yaxın isim olan the pianist ilə uzlaşır: is. Each of ilə başlayan mübtəda tək xəbər tələb edir: has.
Bu mövzunun tapşırıqları ilə məşq et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliCümlənin növləri və sual cümlələriİmtahanda düzgün qurulmuş sual cümləsini seçmək tələb olunur.
- İngilis diliSadə cümlədə söz sırasıİmtahanda nömrələnmiş söz və ifadələr verilir, onlardan düzgün cümlə düzəltmək tələb olunur.
- İngilis diliSəbəb, nəticə, məqsəd və güzəşt budaq cümlələriİmtahanda cümlədə boş yer buraxılır və beş variantdan məna və quruluşa uyğun gələni seçmək tələb olunur.
- İngilis diliVasitəli nitq (Reported Speech)İmtahanda başlanmış vasitəli nitq cümləsini tamamlamaq tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar A: Subject-verb agreement», səh. 102