İngilis dili, Sintaksis (syntax)
Vasitəli nitq (Reported Speech): başqasının sözünü düzgün çatdır
Birbaşa deyilmiş əmri, sualı və ya cümləni ingiliscə başqasına düzgün çatdırmağı öyrənəcəksən.
Oxuma vaxtı: 5 dəqiqə
Kimsə sənə deyir: «Sabah gələcəyəm». Bir gün sonra bunu başqasına danışırsan. «Sabah» artıq sabah deyil, bu gündür. «Mən» də sən deyilsən, o adamdır. Yəni başqasının sözünü çatdırmaq sadəcə təkrar etmək deyil.
İngilis dili bunu qayda ilə edir. Giriş feili keçmiş zamanda olanda (said, told) zaman adətən bir pillə geri keçir; əvəzlik və zaman sözləri isə mənaya görə dəyişir, məsələn, tomorrow çox vaxt the next day olur. Sual isə birdən sual olmaqdan çıxır: sual işarəsi itir, söz sırası adi cümləyə qayıdır.
Qarışıq görünür, amma hər dəyişikliyin səbəbi var. Səbəbi tutan kimi variantlar arasında düzgününü bir baxışda görürsən.
Niyə lazımdır
Dostunun dediyini, müəllimin tapşırığını, mətndəki qəhrəmanın sözlərini ingiliscə danışanda məhz bu lazımdır. Oxu mətnlərində də vasitəli nitq tez-tez gəlir, onu tanımasan kimin nə dediyini qarışdırırsan.
İmtahanda variantlar adətən bir-birindən tək bir xırda şeylə fərqlənir. Qaydaları ayrı-ayrı yoxlamağı öyrənsən, səhv variantları ardıcıl silib düzgününə tez çatırsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda başlanmış vasitəli nitq cümləsini tamamlamaq tələb olunur. Birbaşa nitqdə verilmiş cümlə adətən əmr, xahiş və ya xüsusi sual olur. Variantlarda to hissəciyi, not sözünün yeri, sual sözündən sonrakı söz sırası, zaman, əvəzlik və zaman zərfliyi dəyişir. Bunların hamısının eyni vaxtda düzgün olduğu variantı seçmək lazımdır.
Qayda
- Vasitəli nitq (Reported Speech) keçmiş zamanda olan said, told, asked kimi feillə başlayanda zaman adətən bir pillə geri keçir: am/is → was, Present Simple → Past Simple, Past Simple → had + V3 (feilin üçüncü forması), will → would, can → could. Says kimi indiki zamanda olan feillə zaman dəyişmir: She says that she is tired.
- Əvəzliklər danışanın mövqeyinə görə dəyişir. Zaman zərfləri mənaca əvəz olunur: tomorrow → the next day, yesterday → the day before, today → that day, now → then. İşarə əvəzlikləri isə ayrıca dəyişir: this → that, these → those.
- Tell feilindən sonra şəxs to olmadan gəlir: told me.
- Əmr və xahiş: told / asked / advised / warned + şəxs + to + feilin ilk forması. İnkar əmr not to ilə verilir: told them not to run.
- Ümumi sual if və ya whether ilə keçir: asked if I was ready.
- Xüsusi sualda sual sözü saxlanılır, sonra nəqli cümlənin sırası gəlir və sual işarəsi qoyulmur. Sual qurmaq üçün işlənən köməkçi do/does/did düşür, amma əsas feil olan do qalır və zamanı dəyişir: “What do you do?” → She asked what I did.
| Birbaşa nitq | Vasitəli nitq |
|---|---|
| am/is | was |
| Present Simple | Past Simple |
| Past Simple | had + V3 |
| will | would |
| can | could |
| Forma | Mətndəki nümunə |
|---|---|
| Birbaşa nitq | “Don’t touch the screen,” the nurse told us. |
| Vasitəli nitq | The nurse told us not to touch the screen. |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Vasitəli nitqdə əmr tell/ask somebody + to + feil ilə verilir, inkar əmr isə not to ilə: told the players not to leave. Bu quruluşda don’t və that işlənmir.
Öyrənilməli qayda
Xahiş vasitəli nitqdə asked + şəxs + to + feil quruluşu ilə verilir (He asked me to wait). Əvəzliklər və tomorrow kimi zaman sözləri danışanın mövqeyinə uyğun dəyişir.
Öyrənilməli qayda
Vasitəli nitqdə xüsusi sual nəqli cümlə sırası ilə yazılır və do/did işlənmir: She asked where I lived. Zaman bir pillə keçmişə sürüşür, əvəzliklər və yesterday kimi sözlər mənaya görə dəyişir.
Düzgün variantı seç
Hər cümləni vasitəli nitqə keçir. Hər dəfə yalnız bir variant düzgündür.
Nümunələr
“Don’t touch the screen,” the nurse told us.
Həllə bax
Əmr inkardır: The nurse told us not to touch the screen.
Murad said to Nigar, “What do you do after school?”
Həllə bax
Sual sözü qalır, söz sırası nəqlidir, birinci do köməkçidir və düşür, əsas feil do isə did olur, you → she: Murad asked Nigar what she did after school.
“I can’t find this key now,” Kamran said to me.
Həllə bax
Kamran told me that he couldn’t find that key then. Burada can → could, I → he, this → that, now → then.
Tipik səhv
She asked where had I put the book. He told to me that he was busy.
She asked where I had put the book. He told me that he was busy.
Sualı vasitəli nitqə keçirəndə birbaşa sualın sırası saxlanmır. Düzgün sıra: sual sözü + mübtəda + xəbər, zaman da bir pillə geri gedir.
İkinci səhv told to me yazmaqdır. Told feilindən sonra to yazılmır: told me.
Özünü yoxla
Xahişi vasitəli nitqə çevir: “Please help me,” Aysel said to them.
Xahiş asked + şəxs + to + feilin ilk forması ilə verilir. Ayselin özünü bildirən me əvəzliyi her olur.
Xüsusi sualı vasitəli nitqə çevir: “Why did you leave early?” the teacher asked me.
Why saxlanılır, sonra nəqli cümlə sırası gəlir: I had left. Köməkçi did düşür, Past Simple → had + V3 olur və you → I dəyişir.
Vasitəli nitqdə düzgün variantı seç: Elvin says, “I am hungry.”
Giriş feili says indiki zamanda olduğuna görə zaman geri keçmir. I → he dəyişir və indiki zamanda he is işlənir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Vasitəli nitq tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliCümlənin növləri və sual cümlələriİmtahanda düzgün qurulmuş sual cümləsini seçmək tələb olunur.
- İngilis diliXəbərin mübtəda ilə uzlaşmasıİmtahanda dörd cümlə verilir və onlardan düzgün yazılmışları seçmək tələb olunur, cavab variantları adətən…
- İngilis diliSadə cümlədə söz sırasıİmtahanda nömrələnmiş söz və ifadələr verilir, onlardan düzgün cümlə düzəltmək tələb olunur.
- İngilis diliSəbəb, nəticə, məqsəd və güzəşt budaq cümlələriİmtahanda cümlədə boş yer buraxılır və beş variantdan məna və quruluşa uyğun gələni seçmək tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar A: Reported Speech», səh. 120
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar B: Reporting orders, requests and suggestions», səh. 122
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar A: Reporting Yes/No questions», səh. 138
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar B: Reporting WH questions», səh. 140