İngilis dili, Sintaksis (syntax)
Cümlənin növləri və sual cümlələri: söz sırası və köməkçi feil
Ümumi, xüsusi, seçmə və ayırıcı sualı düzgün qurmağı, köməkçi feili və söz sırasını səhvsiz seçməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq 5 dəqiqə çəkir
Azərbaycan dilində sual vermək asandır: «Sən üzə bilirsən» cümləsinin sonuna «mi» əlavə edirsən və ya sadəcə səsini qaldırırsan. Sözlərin yeri dəyişmir.
İngilis dilində isə yazıda sualı söz sırası göstərir. You can swim nəqli cümlədir, Can you swim? isə sualdır: can mübtədanın qabağına keçib. Present Simple və Past Simple zamanlarında adi feillə ümumi sual quranda ortaya do, does və ya did çıxır. Əsas feil to be olanda isə onun özü mübtədanın qabağına keçir.
Yəni ingiliscə sual sənin ana dilindəki kimi qurulmur, ona görə də burada çaşmaq çox asandır. Yaxşı xəbər odur ki, bu işin cəmi bir neçə sabit qaydası var.
Niyə lazımdır
Sual cümləsi hər söhbətdə lazımdır: yol soruşanda, mağazada qiymət öyrənəndə, yazışmada. Qayda bilinəndə Where does she live? kimi bir cümləni fikirləşmədən yazırsan, bilinməyəndə isə hər dəfə tərəddüd edirsən.
Testdə variantlar çox vaxt cəmi bir sözlə fərqlənir: does yoxsa is, go yoxsa went. Qaydanı bilən şagird belə tapşırığı bir neçə saniyəyə həll edir və vaxtını çətin suallara saxlayır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda düzgün qurulmuş sual cümləsini seçmək tələb olunur. Variantlar söz sırası, köməkçi feil və əsas feilin forması ilə fərqlənir. Mübtədanı izah edən uzun hissə (məsələn, who lives next door) sualın quruluşunu dəyişmir, ona görə əvvəlcə əsas mübtədanı və əsas feili tap.
Qayda
- Nəqli cümlə (Declarative Sentence): mübtəda + xəbər. İnkarda köməkçi feildən sonra not gəlir: She doesn’t live here.
- Ümumi sual (Yes/No Question): köməkçi, modal və ya to be feili mübtədadan əvvələ keçir: Does she live here? Can you swim?
- Xüsusi sual (Wh-Question): sual sözü + köməkçi feil + mübtəda + əsas feil: Where does she live? Why did he go?
- Do/does/did ilə sualda feil ilk, Perfect quruluşunda köməkçi have/has-dan sonra üçüncü formadadır: Has she finished? Why would they have left?
- To be əsas feildirsə, do/does/did işlənmir: Where is he? Who isn’t here? Mübtəda soruşulanda təsdiqdə işlənmir: Who lives here? Adi feillə Present/Past Simple zamanlarında inkar sualda işlənir: Who doesn’t live here?
- Seçmə sual (Alternative Question) or ilə iki və ya daha çox seçim verir: Do you prefer tea or coffee?
- Ayırıcı sual (Tag Question) cümlənin sonuna əks işarəli qısa sual əlavə edir: təsdiqdən sonra inkar, inkardan sonra təsdiq gəlir: He plays chess, doesn’t he? You aren’t tired, are you?
- Əmr cümləsində (Imperative) əsas feil ilk formadadır, inkarı Don’t ilə qurulur. Ayırıcı sual adətən will you olur: Close the door, will you? Let’s-in inkarı Let’s not, ayırıcı sualı shall we olur.
| Növ | Mətndəki nümunə |
|---|---|
| Ümumi sual | Does she live here? |
| Xüsusi sual | Where does she live? |
| Mübtədaya sual | Who lives here? |
| Seçmə sual | Do you prefer tea or coffee? |
| Ayırıcı sual | He plays chess, doesn’t he? |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Sual cümləsində does mübtədanın qarşısına çıxır, ondan sonrakı feil isə yalnız ilkin formada olur: What time does the train leave? Mübtədanı təyin edən hissə (the train you told me about) mübtədanın tərkibində qalır.
Öyrənilməli qayda
Xüsusi sual cümləsində əvvəl sual sözü, ondan sonra köməkçi feil, daha sonra mübtəda və əsas feil gəlir. Zamanı köməkçi feil göstərdiyi üçün əsas feil məsdər formasında qalır: Where did she buy it?
Öyrənilməli qayda
Xüsusi sual cümləsində sıra belədir: sual sözü, modal və ya köməkçi feil, mübtəda, əsas feil: Where could she have gone? Mübtəda modal feilin ardınca yazılır, ondan sonra have və feilin üçüncü forması gəlir.
Özünü yoxla
Hər cümlə üçün düzgün variantı seç.
Nümunələr
How often … the tram that stops near the market … ? (does, run)
Həllə bax
Mübtəda the tram təkdədir, zaman Present Simple-dir, ona görə does lazımdır: How often does the tram that stops near the market run?
Why … Leyla absent yesterday? (was, did)
Həllə bax
Be burada əsas feildir, did lazım deyil: Why was Leyla absent yesterday?
Rauf doesn’t eat meat, … ? və Turn off the lamp, … ?
Həllə bax
Birinci cümlə inkardır, ona təsdiq sual uyğundur: does he. İkinci əmr cümləsidir: will you.
Tipik səhv
What time the bus leaves? Where does she lives? Where did she went?
What time does the bus leave? Where does she live? Where did she go?
Birinci səhv: sual sözündən sonra nəqli cümlənin sırası saxlanıb, does isə ümumiyyətlə yazılmayıb. Sonrakı iki cümlədə does/did-dən sonra əsas feil dəyişdirilib: birincidə feilə artıq -s, ikincidə go əvəzinə keçmiş forma yazılıb.
Zamanı və şəxsi köməkçi feil göstərir, ona görə əsas feil ilk formada qalır.
Özünü sına: bu mövzu üzrə suallar
Düzgün qurulmuş xüsusi sualı seç.
Əsas mübtəda the boy təkdədir, ona görə does işlənir və əsas feil draw ilk formada qalır. Who sits next to you hissəsi mübtədanı izah edir və sualın söz sırasını dəyişmir.
Modal feil və Perfect quruluşu ilə düzgün qurulmuş sualı seç.
Sual sözündən sonra modal feil could, sonra mübtəda the children gəlir. Ardınca have və əsas feilin üçüncü forması olan hidden işlənir.
Ayırıcı sualı tamamla: The windows aren’t open, …?
Əsas cümlə inkardır, ona görə ayırıcı sual təsdiqdə olur. The windows əvəzinə they işlənir və to be feilinin are forması saxlanır: are they.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliXəbərin mübtəda ilə uzlaşmasıİmtahanda dörd cümlə verilir və onlardan düzgün yazılmışları seçmək tələb olunur, cavab variantları adətən…
- İngilis diliSadə cümlədə söz sırasıİmtahanda nömrələnmiş söz və ifadələr verilir, onlardan düzgün cümlə düzəltmək tələb olunur.
- İngilis diliSəbəb, nəticə, məqsəd və güzəşt budaq cümlələriİmtahanda cümlədə boş yer buraxılır və beş variantdan məna və quruluşa uyğun gələni seçmək tələb olunur.
- İngilis diliVasitəli nitq (Reported Speech)İmtahanda başlanmış vasitəli nitq cümləsini tamamlamaq tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 9-cu sinif, «Grammar B: Imperative tags; Special cases with tag questions», səh. 54
- Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «1.1 What's Important?», səh. 11
- Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «2.1 English Around the World», səh. 21
- Dərslik: İngilis dili, 5-ci sinif, «8.1 Sports are Good for Us», səh. 87