Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Vasitəsiz nitqdə durğu işarələri: kimin sözü harada bitir
Vasitəsiz nitqli cümlədə qoşa nöqtəni, dırnağı, vergülü və tireni düzgün qoymağı və cümləyə uyğun sxemi tez seçməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Danışanda hər şey sadədir: səsin dəyişir, bir az dayanırsan və dinləyən başqasının sözünü sənin sözündən ayırır. Kağızda isə səs yoxdur. Orada durğu işarələri vasitəsiz nitqi müəllif sözündən ayırmağa kömək edir.
İstənilən romanı aç, dialoqlara bax. Orada qoşa nöqtə, dırnaq və tire təsadüfən qoyulmayıb. Onlar göstərir ki, burada müəllif danışır, burada isə qəhrəman.
Ən maraqlısı odur ki, müəllif sözü cümlənin əvvəlinə, sonuna və ya ortasına keçəndə işarələr də yerini dəyişir. Bu dəyişmənin öz qaydası var və o qaydanı bir dəfə tutsan, bu tapşırıqları rahat həll edərsən.
Niyə lazımdır
Esse yazanda, kiminsə fikrini sitat gətirəndə və ya hekayədə dialoq quranda bu işarələr mətni oxunaqlı edir. Onlar olmasa, oxucu kimin sözünü oxuduğunu tapmaq üçün cümləni bir neçə dəfə oxumalı olur.
İmtahanda isə bu mövzunun xeyri budur ki, sxemlər azdır və hamısı eyni məntiqə tabedir. Müəllif sözünün yerini və vasitəsiz nitqin növünü təyin edirsən, sxem öz-özünə alınır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan durğu işarələri buraxılmış vasitəsiz nitqli cümlələr verir. Sən cümləyə uyğun sxemi seçməli, sxemi yanlış göstərilmiş cümləni tapmalı və ya cümlə ilə sxem arasındakı uyğunsuzluğu müəyyən etməlisən. Bunun üçün qoşa nöqtənin, dırnağın, vergülün və tirenin yerini bilmək lazımdır.
Qayda
- Başqasının sözü dəyişdirilmədən verilirsə, bu, vasitəsiz nitqdir. Sxemdə müəllif sözü M və ya m, vasitəsiz nitq isə V və ya v kimi göstərilir.
- Müəllif sözü əvvəldədirsə, ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur, vasitəsiz nitq dırnaqda və böyük hərflə yazılır: M: “V”. Adi nöqtə dırnaqdan sonra gəlir. Vasitəsiz nitq sual, nida və ya üç nöqtə ilə bitirsə, bu işarə dırnaqdan əvvəl durur: M: “V?”
- Müəllif sözü sonda gəlirsə, dırnaqdan sonra vergül və tire qoyulur: “V”, — m. Sual və nida olduqda vergül yazılmır: “V?” — m.
- Müəllif sözü nəqli cümləni bölürsə, hər iki tərəfdə vergül və tire qoyulur: “V, — m, — v”. İki cümlə arasındadırsa və birincisi nəqli cümlədirsə, müəllif sözündən əvvəl vergül və tire, sonra nöqtə və tire qoyulur; davam böyük hərflə başlanır: “V, — m. — V”.
- Dialoqda müəllif sözündən sonra qoşa nöqtə, hər replikadan əvvəl isə tire qoyulur.
| Müəllif sözünün yeri | Sxem |
|---|---|
| Əvvəldə, nəqli cümlə | M: “V”. |
| Əvvəldə, sual cümləsi | M: “V?” |
| Sonda, nəqli cümlə | “V”, — m. |
| Sonda, sual cümləsi | “V?” — m. |
| Bir nəqli cümlənin daxilində | “V, — m, — v”. |
| İki cümlənin arasında (birinci cümlə nəqli olduqda) | “V, — m. — V”. |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Vasitəsiz nitqli cümlənin sxemində müəllif sözü M və ya m, vasitəsiz nitq V və ya v ilə göstərilir. Müəllif sözü əvvəldə olarsa, sxem M: “V” olur; vasitəsiz nitqi müəllif sözü kəsərsə, sxem “V,–m,–v” kimi yazılır.
Öyrənilməli qayda
Vasitəsiz nitq müəllif sözündən sonra gələndə sxem M: “V” olur: qoşa nöqtədən sonra dırnaq açılır, nitq böyük hərflə başlayır. Vasitəsiz nitq sual cümləsidirsə, sual işarəsi dırnaqdan əvvəl qoyulur: M: “V?”.
Sxemi tap
Cümləni oxu və ona uyğun sxemi seç. Əvvəlcə müəllif sözünün yerinə, sonra vasitəsiz nitqin sonundakı işarəyə bax.
Nümunələr
Tipik səhv
Dostum soruşdu: “Sabah məktəbə gələcəksənmi”.
Dostum soruşdu: “Sabah məktəbə gələcəksənmi?”
Sual sözünü və ədatını nəzərdən qaçırma: -mi ədatı vasitəsiz nitqin sual cümləsi olduğunu göstərir. Vasitəsiz nitqin sonundakı sual, nida və üç nöqtə dırnaqdan əvvəl, nöqtə isə dırnaqdan sonra qoyulur.
Sual cümləsinin sxemində müəllif sözünün yerini yoxla: əvvəldədirsə, M: “V?”, sondadırsa, “V?” — m. olur.
Özünü yoxla
Durğu işarələri düzgün qoyulmuş cümləni seç.
Müəllif sözü əvvəldə gəldiyi üçün ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur. Vasitəsiz nitq nəqli cümlə olduğundan nöqtə dırnaqdan sonra yazılır.
“Açarı tapdınmı?” sualından sonra “soruşdu Nigar” müəllif sözünü artır. Hansı yazılış düzgündür?
Sual işarəsi dırnaqdan əvvəl qoyulur. Müəllif sözü sonda gəldikdə sual işarəsindən sonra vergül yazılmır, dırnaqdan sonra tire qoyulur.
“Qapı açıqdır. İçəri keçə bilərik”. Vasitəsiz nitqin bu iki cümləsi arasına “dedi Tural” müəllif sözünü yerləşdir. Düzgün variantı seç.
Müəllif sözü iki cümlənin arasındadır və birinci cümlə nəqlidir: müəllif sözündən əvvəl vergül və tire, sonra nöqtə və tire qoyulur. İkinci cümlə böyük hərflə başlanır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Vasitəsiz nitqin sxemlərinə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliSadə və mürəkkəb cümləCümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur.
- Azərbaycan diliTabeli mürəkkəb cümləTabeli mürəkkəb cümlə verilir və onun təhlili ilə bağlı fikirlərdən doğru və ya səhv olanı seçməlisən.
- Azərbaycan diliBaş və budaq cümləİmtahanda tabeli mürəkkəb cümlə verilir və sən bu işləri görməlisən: cümlənin hansı hissəsinin baş, hansı…
- Azərbaycan diliBudaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələrTabeli mürəkkəb cümlədə hissələri bağlayan vasitəni və baş və budaq cümlənin yerini tapmalısan.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «İçərişəhər məhv edilməkdən necə xilas oldu?», səh. 169
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Azərbaycanlıların qədim yaşayış məskəni», səh. 180
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Qarı dağı», səh. 186