İngilis dili, Sintaksis (syntax)
İngilis dilində vasitəli xüsusi sual: söz sırası və zaman
Birbaşa xüsusi sualı başqasının sözü kimi düzgün nəql etməyi və testdə yanlış variantları bir baxışda ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Tutaq ki, xarici şəhərdəsən və vağzalı axtarırsan. Yoldan keçənə birbaşa Where is the station? deyə bilərsən, amma daha nəzakətli variant budur: Do you know where the station is? Diqqət et: ikinci cümlədə is sona keçib.
Azərbaycan dilində belə bir dəyişiklik yoxdur. «Soruşdu ki, kino nə vaxt başlayır» deyirik və sual öz formasında qalır. İngilis dilində isə sual başqa cümlənin içinə girəndə məzmunca yenə sual olaraq qalır, amma söz sırası nəqli cümlədəki kimi olur.
Elə buna görə də çoxları He asked where did I live yazır: beyin sualın sırasını avtomatik saxlayır. Bu səhvdən qurtulmaq üçün bir neçə sadə qayda kifayətdir.
Niyə lazımdır
Vasitəli sual gündəlik nitqdə hər yerdə var: kiminsə sözünü danışanda, məktubda, nəzakətli xahişdə. Could you tell me how much this costs? kimi cümlə qurmağı bacarırsansa, danışığın daha təbii səslənir.
İmtahanda isə bu mövzu sürət qazandırır. Variantların çoxu eyni sözlərdən ibarətdir, fərq bir-iki detaldadır. Sual sözündən sonra mübtədanı tapıb xəbərin ondan sonra gəldiyini yoxlayırsansa, yanlış variantların çoxu dərhal düşür.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda asked kimi feillə başlanmış cümləni vasitəli xüsusi sualla tamamlamaq tələb olunur. Variantlar bir-birindən sual sözündən əvvəl lazımsız that və ya if olması, mübtəda ilə xəbərin yeri, did köməkçi feilinin qalması, zamanın geriyə keçməsi və əvəzliklərlə fərqlənir. Cavabı tapmaq üçün sual sözünün yanından başlayıb söz sırasını nəqli cümlə kimi yoxla.
Qayda
- Cümlənin içinə salınmış xüsusi sual (Included Wh-Question) sual sözü ilə başlayır: what, where, when, why, how, how much, how many. Sual sözündən əvvəl that və ya if qoyulmur.
- Sual sözü mübtəda deyilsə, sıra belədir: mübtəda + xəbər. Sual yaradan do, does, did çıxarılır; inkar uyğun köməkçi feillə verilir: I wonder why she doesn't call.
- Giriş feili keçmişdədirsə (asked, wanted to know, wondered), zaman adətən geri keçir: have done → had done, can → could. Keçmiş bitmiş zaman dəyişmir; could, should, would, might adətən saxlanır. Məlumat hələ doğrudursa, zaman saxlanıla bilər. Əvəzliklər və zaman zərfləri mənaya görə dəyişir: this year → that year.
- Sual sözü mübtədadırsa, ayrıca mübtəda gəlmir: She asked who had called.
- Giriş indiki zamandadırsa, zaman dəyişmir. Sual işarəsi bütöv cümlə sual olduqda qoyulur: Do you know why the shop is closed?
| Forma | Mətndəki nümunə |
|---|---|
| Birbaşa sual | “What time does the film start?” Aynur asked. |
| Vasitəli sual | Aynur asked what time the film started. |
| Mübtədaya birbaşa sual | “Who opened the window?” the teacher asked. |
| Mübtədaya vasitəli sual | The teacher asked who had opened the window. |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Vasitəli xüsusi sualda sual sözündən sonra adi söz sırası saxlanılır, do/did işlənmir, feil isə bir zaman geri çəkilir: He asked where I lived. Sonda sual işarəsi qoyulmur.
Öyrənilməli qayda
Vasitəli sualda sual sözündən sonra nəqli cümlənin sırası saxlanılır: mübtəda, sonra xəbər. Keçmiş zaman feilindən sonra can əvəzinə could yazılır: She asked where I could park.
Öyrənilməli qayda
Vasitəli xüsusi sualda sual sözü saxlanılır, söz sırası nəqli cümlədəki kimi olur, zaman bir pillə geri çəkilir: She asked where I had been.
Düzgün variantı seç
Hər sualı vasitəli suala çevirən düzgün cümləni tap. Əvvəl sual sözündən sonrakı sıraya bax.
Nümunələr
“What time does the film start?” Aynur asked.
Həllə bax
Sual sözü saxlanılır, does düşür, feil keçmiş zamana keçir: Aynur asked what time the film started.
“Why have you changed your school?” Samir asked me.
Həllə bax
Mübtəda xəbərdən əvvəl gəlir, you → I, have changed → had changed: Samir asked me why I had changed my school.
“Who opened the window?” the teacher asked.
Həllə bax
Sual sözü mübtədadır, ona görə sıra dəyişmir, zaman isə geri keçir: The teacher asked who had opened the window.
Tipik səhv
He asked where did I live?
He asked where I lived.
Birbaşa sual sırasını saxlama: did çıxır, sual sözündən sonra nəqli sıra gəlir, yəni əvvəl mübtəda, sonra xəbər. Asked-dən sonra şəxs bildirən tamamlıq gələ bilər (He asked me where I lived), amma ondan sonra yenə sual sözü və nəqli sıra gəlir.
Özünü yoxla
Sualı zamanı geri keçirməklə vasitəli suala çevir: “How did you solve the puzzle?” Leyla asked me.
Sual yaradan did çıxarılır, you → I olur və zaman geri keçir: solved → had solved. How-dan sonra mübtəda + xəbər sırası işlənir; sual sözündən əvvəl if qoyulmur.
“Why doesn't the printer work?” sualını daxil edərək cümləni tamamla: Do you know ___?
Giriş indiki zamandadır, buna görə zaman dəyişmir və mübtəda the printer xəbərdən əvvəl gəlir. Burada doesn't inkarı bildirdiyi üçün saxlanılır.
Sualı zamanı geri keçirməklə vasitəli suala çevir: “Who can carry these boxes?” Murad asked.
Who özü mübtədadır, ona görə ayrıca mübtəda əlavə edilmir və ondan əvvəl if qoyulmur. Zaman geri keçirildikdə can → could olur.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün İngilis dili mövzuları- İngilis diliCümlənin növləri və sual cümlələriİmtahanda düzgün qurulmuş sual cümləsini seçmək tələb olunur.
- İngilis diliXəbərin mübtəda ilə uzlaşmasıİmtahanda dörd cümlə verilir və onlardan düzgün yazılmışları seçmək tələb olunur, cavab variantları adətən…
- İngilis diliSadə cümlədə söz sırasıİmtahanda nömrələnmiş söz və ifadələr verilir, onlardan düzgün cümlə düzəltmək tələb olunur.
- İngilis diliSəbəb, nəticə, məqsəd və güzəşt budaq cümlələriİmtahanda cümlədə boş yer buraxılır və beş variantdan məna və quruluşa uyğun gələni seçmək tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: İngilis dili, 11-ci sinif, «Grammar B: An included Wh question», səh. 14
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar B: Reporting WH questions», səh. 140