beta

← Geri

Biologiya, Ümumi biologiya

Təkamül və həyatın yaranması

  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Yer planetinin yaranması. Həyat anlayışı», səh. 8
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Həyatın yaranması haqqında fərziyyələr», səh. 11
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Həyatın yaranması haqqında təsəvvürlərin inkişafı», səh. 13
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Həyatın əmələ gəlməsi haqqında müasir təsəvvürlər», səh. 17
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Bioloji monomer və polimerlərin yaranması», səh. 20
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Çoxhüceyrəliliyə doğru yol», səh. 24
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Təbii seçmənin formaları», səh. 28
  • Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Orqanizmlərdə uyğunlaşmalar», səh. 34
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Modifikasiya dəyişkənliyi», səh. 57
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Mutasiya irsi dəyişkənlikdir», səh. 61
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Kombinativ və korelyativ dəyişkənlik», səh. 65
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Makrotəkamülü isbat edən paleontoloji dəlillər», səh. 116
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Makrotəkamülü isbat edən embrioloji dəlillər», səh. 120
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Makrotəkamül – müqayisəli anatomiya dəlilləri», səh. 124
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Müasir sistematika və təkamül», səh. 128
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Təkamülün istiqamətləri və yolları», səh. 131
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Yer üzərində canlıların inkişaf tarixi», səh. 136
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «İnsanın təkamülü», səh. 140
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «İnsan təkamülü. Embrioloji və müqayisəli anatomiya dəlilləri», səh. 143
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «İnsan təkamülü. Paleontoloji dəlillər», səh. 147
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Ən qədim insanlar», səh. 150
  • Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Qədim və ilk müasir insanlar», səh. 153
  • Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «7.1 Dəyişkənlik», səh. 52
  • Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «7.2 Modifikasiya dəyişkənliyi», səh. 56
  • Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «7.3 Təbii seçmə», səh. 62

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahan alimləri təcrübə və fərziyyələrlə uyğunlaşdırmağı, müşahidədən təbii seçmənin formasını müəyyənləşdirməyi, canlıların inkişafındakı hadisələri geoloji eralarla əlaqələndirməyi soruşur. Cədvəldə başlanğıc və son sayları müqayisə etməli, irsi fərqləri mühitin yaratdığı dəyişikliklərdən ayırmalısan.

Qayda

  • Həyat maddə və enerji mübadiləsi, özünütənzimləmə, irsiyyət və çoxalma kimi xüsusiyyətlərin birliyidir. Təkcə hərəkət etmək canlılıq göstəricisi deyil.
  • Biogenez canlının başqa canlıdan törəməsidir. Redi sürfələrin mənbəyinin milçəklər olduğunu göstərdi; Paster isə steril bulyonun mikroorqanizmlərlə təmasdan sonra xarab olduğunu nümayiş etdirdi.
  • Panspermiya həyatın kosmosdan daşınması fərziyyəsidir; Rixterlə əlaqələndirilir. Preyerin həyatın əbədiliyi fikri bundan fərqlənir.
  • Kimyəvi təkamül ilkin Yer şəraitində üzvi maddələrin yaranıb mürəkkəbləşməsi ilə həyatın başlanğıcını izah edir. Oparin və Holdeyn bu yanaşmanı inkişaf etdirmişlər. Bernalın biopoez ardıcıllığı: monomerlər, polimerlər, membranlı strukturlar və ilkin hüceyrələr. Bu, həyatın yaranmasına dair fərziyyədir.
  • Modifikasiya mühitlə bağlı fenotip dəyişikliyidir, genotipi dəyişdirmir.
  • Mutasiya genetik materialı dəyişir.
  • Kombinativ dəyişkənlik mövcud irsi materialın yeni birləşmələrini yaradır.
  • Təbii seçmə irsi xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən fərdlərin müxtəlif sağqalma və nəsilvermə uğuruna əsaslanır. Uyğunlaşma konkret şəraitdə üstünlük verir.
  • Stabilləşdirici seçmə orta əlamətə malik fərdləri üstün edir, kənar variantları azaldır.
  • Hərəkətverici seçmə bir kənar variantı üstün edir; əlamətin orta göstəricisi həmin istiqamətə dəyişir.
  • Dizruptiv seçmə hər iki kənar variantı üstün edir, aralıq variantın payını azaldır.
  • Geoloji ardıcıllıq üzrə ilk çoxhüceyrəlilər Proterozoyla, trilobitlərin yox olması Paleozoyun Perm dövrü ilə əlaqələndirilir. İlk məməlilər Mezozoyun Trias, örtülütoxumlular Təbaşir dövründə meydana çıxıb. Parapiteklər Kaynozoyun Paleogen dövrünə aiddir.
  • Təkamül dəlilləri fosillərdən, rüşeym inkişafının və orqan quruluşunun müqayisəsindən alınır. İnsanla müasir insanabənzər meymunların ortaq əcdadları olub.

Nümunələr

1

Ət olan qabın ağzı tənziflə örtülür. Milçək sürfələri tənzifin üstündə görünür, ətdə isə yoxdur. Nəticə nədir? Milçəklər yumurtalarını tənzifə qoyub; sürfələr ətdən yaranmayıb. Müşahidə biogenezə uyğundur.

2

Başlanğıcda açıq, orta və tünd rəngli böcəklərin hərəsindən 50 fərd var. Müvafiq olaraq 10, 30 və 45 fərd sağ qalır. Sağ qalan hər fərd eyni sayda nəsil verir. Sağqalma nisbətləri 10/50=20%10/50=20\%, 30/50=60%30/50=60\%, 45/50=90%45/50=90\% olur. Rəng irsidirsə, tündləşmə istiqamətində hərəkətverici seçmə gedir.

3

İlk məməlilərlə parapiteklər eyni erada yaranıbmı? Xeyr: birincilər Mezozoya, ikincilər Kaynozoya aiddir.

Tipik səhv

Sağ qalanların sayını birbaşa müqayisə etmə: hər qrupu öz başlanğıc sayına böl. Eyni fərdin mühitə görə dəyişməsini seçmə sayma. Pasterin təcrübəsi ilkin Yerdə kimyəvi təkamül ehtimalını təkzib etmir; təcrübədəki canlıların mənbəyini aydınlaşdırır.