Biologiya, Ümumi biologiya

Bakteriyalar, göbələklər və viruslar

Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Mikroorqanizmlər», səh. 42
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Mikrobiologiyanın şöbələri», səh. 45
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Mikroorqanizmlər və ətraf mühit. Torpağın mikroflorası», səh. 47
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Suyun mikroflorası», səh. 50
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Atmosfer havasının mikroflorası», səh. 53
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Qida məhsullarının mikroflorası», səh. 55
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «İnfeksion proseslərin gedişində mikroorqanizmlərin rolu», səh. 58
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «İnfeksion proseslərin baş verməsində sahib orqanizmin rolu», səh. 61
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Mühit şəraitinin infeksion xəstəliklərin gedişinə təsiri», səh. 63
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Epidemiologiya və epidemioloji üsullar», səh. 90
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «İnfeksiya mənbələri və yoluxma mexanizmi», səh. 93
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Virus xəstəlikləri», səh. 95
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Bakterial xəstəliklər», səh. 97
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Göbələklərin törətdiyi xəstəliklər», səh. 99
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə», səh. 112
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «1.6 Bakteriyalar», səh. 28

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzuda bakteriya, göbələk və virusun quruluşunu müqayisə edir, karbonla azotun mənbəyinə əsasən qidalanma tipini müəyyənləşdirirsən. Şibyədə tərəfdaşların xüsusiyyətlərini, göbələklərin hüceyrə sayını və xəstəliklərin törədicilərini fərqləndirirsən. Cədvəldə verilən əlamətin hansı qrupa uyğun olduğunu yoxlamaq əsas bacarıqdır.

Qayda

Bakteriyalar prokariotdur: membranla əhatələnmiş nüvələri və mitoxondriləri yoxdur, ribosomları var. Hüceyrələrində həm DNT, həm RNT olur. Əsas çoxalma üsulu ikiyə bölünmədir; bəzi bakteriyaların yaratdığı spor isə əlverişsiz şəraitə davam gətirməyə xidmət edir.
Göbələklər eukariot və heterotrofdur; nüvələri membranla əhatələnir, xloroplastları yoxdur. Maya birhüceyrəlidir. Mukorun arakəsməsiz, çoxnüvəli mitselisi məktəb təsnifatında bir hüceyrə sayılır. Penisill, şampinyon və qov göbələyi çoxhüceyrəli nümayəndələrdir.
Viruslar hüceyrədən təşkil olunmur; ribosomları və müstəqil maddələr mübadiləsi yoxdur. İrsi materialları DNT və ya RNT olur, onu zülal örtük əhatə edir. Çoxalmaları sahibin canlı hüceyrəsindən asılıdır. Bakteriofaq bakteriyanı yoluxduran virusdur.
Karbon mənbəyi karbon qazı kimi qeyri-üzvi maddədirsə, orqanizm avtotrofdur; hazır üzvi maddədirsə, heterotrofdur.
Azot mənbəyi ammonium duzları və ya atmosfer azotudursa, mikroorqanizm aminoavtotrof sayılır; amin turşuları və zülallardırsa, aminoheterotrofdur. Karbon və azot üzrə təsnifatı ayrıca apar.
Şibyə göbələklə fotosintezedici tərəfdaşın birgə yaşayışıdır. Göbələk su və mineral maddələrin alınmasına kömək edir, tərəfdaşı üzvi maddə hazırlayır. Yaşıl yosun eukariotdur və xloroplastlıdır; sianobakteriya isə prokariotdur, xloroplastı yoxdur.
Mikrobiologiya mikroorqanizmləri öyrənir. Bakteriologiya bakteriyaları, mikologiya göbələkləri, virusologiya virusları araşdırır. Tibbi şöbə insan infeksiyalarını, sanitar şöbə mühitin mikrobla çirklənməsini, sənaye şöbəsi istehsalda istifadə edilən mikroorqanizmləri öyrənir.
Torpaqdakı parçalayıcılar maddələr dövranında iştirak edir. Su və hava mikrobların yayılmasına vasitə ola bilər. Mikroorqanizmlərin hamısı xəstəlik törətmir; infeksiyanın inkişafı törədicidən, sahibin müdafiəsindən və mühitdən asılıdır.
Törədici xəstəlikləri ayırmağa kömək edir: qrip və qızılca virus, vərəm və tetanus bakteriya mənşəlidir. Dəri mikozlarını göbələklər törədir. Antibiotiklər viruslara təsir etmir.

Nümunələr

Mikrob karbonu saxarozadan, azotu amin turşularından alır. Onu təsnif et. Saxaroza üzvi maddədir: heterotrofdur. Azotun mənbəyinə görə aminoheterotrofdur.

Penisill hüceyrəsində həm nüvə membranı, həm ribosom tapılıb. Bu, ziddiyyətdirmi? Xeyr. Penisill eukariot göbələkdir; ribosomun olması yalnız bakteriyalara xas deyil.

Şibyənin fotosintezedici tərəfdaşı sianobakteriyadır. Hər iki tərəfdaşın xloroplastı varmı? Xeyr. Göbələkdə xloroplast olmur; sianobakteriya da xloroplast daşımadan fotosintez edir.

Tipik səhv

Heterotrof anlayışını avtomatik aminoheterotrofla eyniləşdirmə: birincisi karbonun, ikincisi azotun mənbəyini göstərir. Həmçinin fotosintez edən hər canlını xloroplastlı sayma. Əvvəl onun prokariot, yoxsa eukariot olduğunu müəyyənləşdir.