Biologiya, Ümumi biologiya

Hüceyrə bölünməsi və fərdi inkişaf

Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Xordalıların embrional inkişafı», səh. 138
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Mitoz prosesində bitki və heyvan hüceyrəsində sitoplazmanın bölünməsi», səh. 168
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Hüceyrənin nəzarətsiz bölünməsi. Şişlər», səh. 175
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Xərçəng», səh. 178
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Mitoz və meyoz bölünmələrin oxşar və fərqli cəhətləri», səh. 182
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Canlılarda çoxalma», səh. 24
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «6.2 Hüceyrə dövrü. Mitoz», səh. 33
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «6.3 Hüceyrə bölünməsi. Meyoz», səh. 40
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «6.1 Heyvanlarda qeyri-cinsi çoxalma», səh. 24
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «6.2 Heyvanlarda cinsi çoxalma», səh. 27
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «6.3 Onurğalı heyvanların həyat dövriyyəsi», səh. 32

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisəni hüceyrə dövrünün uyğun mərhələsi ilə əlaqələndirir, bitki və heyvan sitokinezini müqayisə edirsən. Anafazada xromosomları, autosomları və cinsi xromosomları saymaq, yumurta sarısının miqdarına əsasən rüşeymin parçalanma tipini müəyyənləşdirmək də tələb olunur.

Qayda

İnterfaza hazırlıq dövrüdür: hüceyrə böyüyür, bəzi orqanoidlər çoxalır. S mərhələsində DNT ikiləşir; hər xromosom iki bacı xromatiddən ibarət olur, lakin xromosom sayı dəyişmir.
Mitoz zamanı profazada xromosomlar sıxlaşır; metafazada ekvatorda toplanır; anafazada bacı xromatidlər ayrılır; telofazada xromosomlar açılır və yeni nüvələr formalaşır. Nəticədə xromosom dəsti qorunan iki qız nüvə yaranır.
Xromosom sayı sentromer sayına görə hesablanır. Başlanğıcda $2n$ xromosom varsa, mitozun anafazasında bütün hüceyrədə $4n$ , hər qütbdə isə $2n$ olur. Ayrılmış hər xromatid artıq ayrıca xromosomdur.
Sitokinez sitoplazmanın ayrılmasıdır. Heyvanda aktin və miozinin iştirakı ilə membran buğumlanır: ayrılma kənardan mərkəzə gedir. Çiçəkli bitkidə sərt divar buğumlanmağa imkan vermir; Holci qovuqcuqlarının yaratdığı lövhə mərkəzdən kənara böyüyür. Hər ikisində sitoplazma paylanır.
Meyoz bir DNT ikiləşməsindən sonra iki ardıcıl bölünməni əhatə edir. Birincidə homoloji xromosomlar, ikincidə bacı xromatidlər ayrılır. Diploid hüceyrədən haploid nüvələr yaranır; bölünmələr arasında DNT yenidən ikiləşmir.
Çoxalma qeyri-cinsi olduqda qametlər birləşmir. Cinsi çoxalmada qametlərin birləşməsi mayalanma adlanır; haploid qametlərdən diploid ziqot yaranır.
Ontogenez fərdi inkişafdır; embrional və postembrional dövrləri əhatə edir. Rüşeymdə parçalanma mitozlarla gedir, blastomerlər kiçilir; sonradan rüşeym təbəqələri, toxumalar və orqanlar formalaşır.
Yumurta sarısı az olduqda, məsələn, plasentalı məməlilərdə parçalanma tam və bərabərdir. Suda-quruda yaşayanlarda tam, qeyri-bərabər; quşlarda isə natamamdır, yalnız rüşeym diski parçalanır. Amniyon mayesi rüşeymi quruma və mexaniki təsirdən qoruyur.
Şiş bölünməyə nəzarətin pozulması ilə yarana bilər. Xoşxassəli şiş metastaz vermir, lakin toxumaları sıxa bilər. Bədxassəli şiş ətraf toxumaya daxil olur; hüceyrələrinin başqa orqanda yeni ocaq yaratması metastazdır.

Nümunələr

$2n=12$ olan iki hüceyrə mitozun anafazasındadır. Ümumi xromosom sayını tap: hər hüceyrədə $24$ , ikisində $2\times24=48$ xromosom var.

Hüceyrədə iki nüvə arasında lövhə böyüyür. Bu hansı sitokinezdir? Bitki sitokinezidir: lövhə mərkəzdən hüceyrənin kənarlarına uzanır.

Tritonun ziqotu bütövlükdə parçalanır, blastomerlər isə müxtəlif böyüklükdədir. Səbəb nədir? Sarının qeyri-bərabər paylanmasıdır; sarısı çox olan hissədə daha iri blastomerlər qalır.

Tipik səhv

DNT-nin ikiləşməsini xromosom sayının artması ilə qarışdırma. Əvvəl sentromerlərin ayrılıb-ayrılmadığını yoxla. Anafazada bütün hüceyrənin sayını bir qütbün sayı kimi götürmə.