Biologiya, Ümumi biologiya

Ekologiya və biosfer: qida zəncirini düz oxumaq

Qida zəncirində oxu düz oxumağı, konsumentin dərəcəsini səhvsiz saymağı və biosferin əsas proseslərini ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: payız meşəsində tökülmüş yarpaqlarla örtülü torpaq və köhnə kötükdə bitən göbələklər.

Hər payız meşədə ağaclardan yarpaqlar tökülür. Bu, hər il təkrarlanır, amma meşə yarpaq qalaqları altında itmir. Zaman keçdikcə köhnə yarpaqlar torpağa qarışır və yox olur.

Bu işi bakteriyalar və göbələklər görür. Onlar qalıqları parçalayır, bitkilər isə ayrılan mineral maddələri kökləri ilə yenidən alır. Yəni maddə dövr edir, heç yerə itmir.

Səhər yediyin çörəyin enerjisi isə başqa yol keçib: Günəşdən buğdaya, buğdadan sənə. Bu yol geri qayıtmır. Bütün mövzu bu iki fikir üzərində qurulub: kim kimdən qida alır, nə dövr edir, nə dövr etmir.

Niyə lazımdır

Bu mövzunu bilən adam xəbərlərdəki «istixana təsiri», «biomüxtəlifliyin itməsi» kimi sözlərin arxasında nə dayandığını başa düşür. Bitkilərə niyə gübrə verildiyi, çirkab suyun niyə bütöv su ekosistemini pozduğu da buradan aydın olur.

İmtahanda isə bu suallar çox vaxt bir sxemə baxıb tez qərar verməyi tələb edir. Oxu düz oxuya bilsən, konsumentin dərəcəsini də, enerjinin mənbəyini də səhvsiz tapırsan. Bu əzbər deyil, vərdişdir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda canlıların qidalanmadakı rolunu müəyyənləşdirir, sxem və cədvəldən qida zənciri qurur, oxların istiqamətini yoxlayırsan. Konsumentin dərəcəsini, enerjinin ilkin mənbəyini, azot dövranındakı bakteriyaların fəaliyyətini və biosferin sərhədlərini məhdudlaşdıran amilləri fərqləndirməlisən.

Qayda

Ekoloji amillər üç qrupa ayrılır: abiotik amillər cansız mühitin təsirləri, biotik amillər canlılar arasındakı münasibətlər, antropogen amillər isə insan fəaliyyəti ilə bağlı təsirlərdir. Temperatur abiotik, yırtıcılıq biotik amildir.
Fotoperiodizm gecə ilə gündüzün uzunluğuna verilən bioloji cavabdır; mövsümi dəyişikliklərə uyğunlaşmağa kömək edir.
Biosfer atmosferin aşağı qatlarını, hidrosferi və litosferin canlıların yayıldığı üst hissəsini əhatə edir. Yuxarıya qalxdıqca ultrabənövşəyi şüalanma, yerin dərinliyinə endikcə yüksək temperatur həyatı məhdudlaşdırır. Canlılar səthə yaxın əlverişli sahələrdə daha sıxdır.
Canlı maddə biosferdəki orqanizmlərin məcmusudur. Onlar qaz mübadiləsində iştirak edir, elementləri toplayır, maddələri kimyəvi çevrilmələrə uğradır, enerjini mənimsəyir və qalıqları parçalayırlar. Biokütlə müəyyən sahədəki canlıların ümumi kütləsidir.
Produsentlər qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddələr hazırlayır. Yaşıl bitkilər və yosunlar fotosintezdə işıq enerjisindən istifadə edir, oksigen buraxırlar.
Konsumentlər üzvi qidanı hazır alır. Produsenti yeyən I dərəcəli, onu yeyən II dərəcəli konsumentdir. Produsent özü birinci trofik səviyyədir.
Redusentlər qalıqlardakı üzvi birləşmələri mineral maddələrədək parçalayır; bir çox bakteriya və göbələk bu rolu daşıyır. Onlar zəncirin müxtəlif səviyyələrinin qalıqlarından istifadə edə bilir.
Enerji axını qidadan istehlakçıya yönəlir; ox da həmin istiqaməti göstərir. Hər keçiddə enerjinin bir hissəsi istilik kimi yayılır, buna görə enerji piramidası yuxarıya doğru daralır. Maddələr təkrar dövrana qoşulur, enerji isə dövr etmir. Kəsişən zəncirlər qida şəbəkəsi yaradır.
Nitrifikasiya ammoniumun nitritə, nitritin nitrata oksidləşməsidir. Azotfiksəedici bakteriyalar atmosfer azotunu birləşmələrə çevirir; denitrifikasiya nəticəsində isə azot qazı atmosferə qayıdır.
Biomüxtəliflik genetik, növ və ekosistem müxtəlifliyini əhatə edir. Yaşayış sahələrinin qorunması, çirklənmənin azaldılması onun saxlanmasına kömək edir. Yanacağın yandırılması atmosferdə karbon qazını artıraraq istixana təsirini gücləndirir.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Yaşıl bitki produsent kimi Günəş işığı hesabına üzvi maddə hazırlayır və oksigen buraxır; onunla qidalanan canlı birinci dərəcəli konsumentdir. Sadə qida zəncirində sonrakı hər istehlakçı əvvəlkindən bir dərəcə yüksək konsument sayılır, enerji isə yeyilən orqanizmdən onu yeyənə keçir.

Öyrənilməli qayda

Produsent qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddələr yaradır, konsument isə başqa canlıların hazırladığı üzvi qidanı mənimsəyir. Redusentlər üzvi qalıqları mineral birləşmələrə çevirdiyindən canlıları qruplaşdırarkən onların qidanı əldə etmə və parçalama üsulunu əsas götür.

Öyrənilməli qayda

Fotosintezlə başlayan qida zəncirinə enerji Günəşdən daxil olur və qida vasitəsilə yeyilən canlıdan onu yeyənə ötürülür. Produsentlə qidalanan canlı birinci dərəcəli, həmin canlı ilə qidalanan isə ikinci dərəcəli konsument olduğundan əvvəlcə cədvəldəki qida əlaqələrini ardıcıl düz.

Özünü yoxla: kim, nə, harada?

Hər sualda bir variant seç. Səhv etsən, izahı oxu və növbətiyə keç.

Nümunələr

Buğda → siçan → bayquş zəncirində bayquşun mövqeyini tap. Buğda produsent, siçan I dərəcəli konsumentdir; deməli, bayquş II dərəcəli konsument və üçüncü trofik səviyyədir.

Torpaqda ammonium nitritə çevrilir. Proses hansıdır? Bu, nitrifikasiyanın ilk mərhələsidir; atmosfer azotunun bağlanması baş vermədiyindən azotfiksasiya deyil.

Dərinlikdə işıq olmasa da bakteriyalar yaşayır. İşıqsızlıq bütün canlılar üçün aşağı sərhədi müəyyənləşdirirmi? Xeyr, fotosintezsiz yaşayan orqanizmlər də var; dərinlikdə əsas məhdudlaşdırıcı amil temperaturun artmasıdır.

Tipik səhv

Tülkü → dovşan → ot; ot I dərəcəli, dovşan II dərəcəli konsumentdir.

Ot → dovşan → tülkü; ot produsentdir, dovşan I dərəcəli, tülkü II dərəcəli konsumentdir.

Oxu yırtıcıdan ovuna çəkmə: onun mənası «kim kimi yeyir» deyil, qida və enerjinin ötürülməsidir, ona görə ox yeyilən canlıdan onu yeyənə yönəlir.

Konsumentləri sayarkən produsenti konsument hesab etmə: ot konsument deyil, saymağa onu yeyən canlıdan, yəni dovşandan başla.

Mövzu üzrə qısa test

Enerji piramidasının yuxarıya doğru daralmasının səbəbini seç.

Atmosfer azotunun dövrana daxil olması üçün onu birləşmələrə çevirən bakteriyalar hansılardır?

Biosferdə yuxarıya qalxdıqca və yerin dərinliyinə endikcə həyatı məhdudlaşdıran amillər hansı variantda müvafiq ardıcıllıqla verilib?

Bu mövzunun sınağını keç

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, IV qrup

Digər mövzular

Bütün Biologiya mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Biosferin sərhədləri və orada baş verən dəyişikliklərin qlobal xarakteri», səh. 110
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Biosferdə canlı maddə», səh. 115
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Biosferdə enerji çevrilmələri», səh. 119
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Quru və okean sahəsinin biokütləsi», səh. 124
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «İnsan və biosfer», səh. 128
Dərslik: Biologiya, 11-ci sinif, «Qlobal ekoloji problemlər», səh. 131
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Canlılarda baş verən mövsüm dəyişkənlikləri. Fotoperiodizm», səh. 54
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Canlılara təsir edən abiotik amillər», səh. 78
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Orqanizmlərin qarşılıqlı təsiri», səh. 186
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Biomüxtəliflik və onun qorunması yolları», səh. 190
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Qida zənciri və ekoloji piramida», səh. 194
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Havanın çirklənməsi qlobal ekoloji problem kimi», səh. 200
Dərslik: Biologiya, 10-cu sinif, «Maddələr dövranı», səh. 204
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «8.1 Atmosfer çirklənməsi», səh. 74
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «8.2 Su hövzələrinin çirklənməsi», səh. 80
Dərslik: Biologiya, 9-cu sinif, «8.3 Quru ekosistemlərinin çirklənməsi», səh. 86
Dərslik: Biologiya, 8-ci sinif, «8.4 İnsan fəaliyyətinin karbon və azot dövriyyəsinə təsiri», səh. 85
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «5.1 Ekoloji amillər», səh. 26
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «5.2 Təbii yaşayış mühitləri», səh. 29
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «5.3 Biomüxtəliflik», səh. 34
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «6.1 Ekosistemlərdə qida münasibətləri. Qida zəncirləri», səh. 44
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «6.2 Ekosistemlərdə qida münasibətləri. Qida şəbəkəsi», səh. 47
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «6.3 Su və quru ekosistemlərində qida şəbəkələri», səh. 50
Dərslik: Biologiya, 7-ci sinif, «6.4 Ekoloji piramidalar», səh. 54