Tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələr: vergüldən o yana

Bağlayıcısız birləşən hissələrin əlaqəsini intonasiya yaradır; şərt bildirən budaq cümlə isə əsas fikrin gerçəkləşmə şərtini açıqlayır və baş cümlədən qabaqda işlənə bilər. Təhlildə əlaqələndirici vasitəni cümlə üzvü ilə qarışdırma: «əgər» köməkçi nitq hissəsidir, sintaktik suala cavab vermir.

Baş cümlənin xəbərindən verilən tamamlıq sualını cavablandıran budaq cümlə çatışmayan tamamlığın məzmununu aça bilər. «Ki» ilə əlaqələnən hissələri ayırarkən onların mübtəda və xəbərlərini müəyyənləşdir, feili sifət tərkibini ayrıca cümlə sayma və xəbərlərin zamanını şəkilçilərinə görə yoxla.

Bağlayıcı söz əlaqələndirməklə yanaşı, budaq cümlədə müəyyən üzvün vəzifəsini daşıyır; bu funksiyada çox vaxt sual əvəzliyi işlənir. Onu seçərkən sintaktik sualını və baş cümlədə uyğun qarşılıq sözünün olub-olmadığını yoxla.

Tabesiz mürəkkəb cümlədə bərabərhüquqlu hissələr ya intonasiya ilə, ya da tabesizlik bağlayıcısının iştirakı ilə birləşir. Həmcins xəbərli sadə cümlədən fərqi tapmaq üçün mübtəda və xəbərlərin hansı qrammatik əsasları yaratdığını müəyyənləşdir.

«Əgər» ilə başlanan hissə əsas hərəkətin hansı şərtlə baş verəcəyini bildirirsə, budaq cümlədir və xəbəri -sa, -sə şəkilçisi qəbul edə bilər. Hissələrin sırasını müəyyənləşdirərkən şərti bildirən hissəni həmin şərtə bağlı əsas fikirdən ayır.

Baş cümlə əsas fikri bildirir, budaq cümlə isə onu açıqlayır; onların sırasını mənaca asılılığa görə müəyyənləşdir. Müqayisədə «əgər» və «ki» sözlərinin bağlayıcı olduğunu nəzərə al, hər hissənin mübtədasını və xəbərinin hansı nitq hissəsi ilə ifadə edildiyini ayrıca yoxla.

Bağlayıcı yalnız əlaqələndirir, bağlayıcı söz isə bununla yanaşı, budaq cümlədə üzv vəzifəsi də daşıyır; ona qoşulan «ki» ədatı bu vəzifəni aradan qaldırmır. Müqayisə zamanı şərt bildirən hissəni və qarşılıq sözünü açıqlayan hissəni tap, sonra baş cümlələrin üzvlərini müəyyənləşdir.

Ardıcıllıq əlaqəsində hadisələr zaman baxımından bir-birini izləyir və sonrakı hadisəni bildirən hissəyə «sonra» sözü uyğun gəlir. Seçimdən əvvəl cümlənin quruluşunu da yoxla: eyni mübtədaya aid həmcins xəbərlər təkbaşına mürəkkəb cümlə yaratmır.

Hərəsi öz mübtəda və xəbərinə malik bərabərhüquqlu hissələr tabesiz mürəkkəb cümlə qura bilir. Qrammatik əsasları müəyyənləşdirərkən xəbərin yalnız feillə deyil, isim və əvəzlik kimi nitq hissələri ilə də ifadə oluna bildiyini nəzərə al.

Tabesiz mürəkkəb cümlənin bir hissəsində mürəkkəb xəbərin təkrarlanmalı sözü buraxıla bilər; həmin sözü digər hissənin köməyi ilə bərpa etmək mümkündür. Quruluşu müəyyənləşdirərkən hər hissənin mübtədasını tap və ixtisar edilmiş sözü bərpa edərək xəbərləri müqayisə et.