Cümlə üzvləri və sintaktik təhlil: cümlə üzvlərini tap

Feili bağlama özünə bağlı sözlərlə birlikdə hərəkətin vaxtını göstərirsə, həmin tərkib bütöv zaman zərfliyi sayılır. Belə təhlildə tərkibin daxilindəki sözlər ayrıca cümlə üzvlərinə ayrılmır və feili bağlama müstəqil xəbər hesab edilmir.

İkinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələri cümlədə bütöv üzv kimi götürülür; onların birinci tərəfi ayrıca təyin sayılmır. Təyini axtararkən əşyanın əlamətini bildirən müstəqil üzvü birləşmənin daxili hissəsindən fərqləndir.

İsmi birləşmə obyekt bildirərək tamamlıq, feili sifət tərkibi isə əşyanı səciyyələndirərək təyin ola bilər; hər biri bütöv üzv kimi təhlil edilir. Cümlələri müqayisə edərkən üzvün vəzifəsini, hansı nitq hissəsi və ya birləşmə ilə ifadəsini, sözün isə sadə və ya düzəltmə olmasını ayrı yoxla.

İsmi birləşmə hərəkətin yönəldiyi obyekti bildirəndə tamamlıq vəzifəsi daşıyır. Birləşmənin son tərəfi təsirlik haldadırsa və bütöv birləşmə xəbərə verilən «nəyi?» sualını cavablandırırsa, vasitəsiz tamamlıq müəyyənləşdirilir.

Feili bağlama tərkibi hadisənin vaxtını göstərdikdə zaman zərfliyi olur; təsriflənən feil xəbər, təsirlik hallı obyekt isə vasitəsiz tamamlıq vəzifəsində işlənə bilər. Ortaq hökmü seçərkən hər nümunəni ayrıca yoxla və təyinin isimlə də ifadə oluna bildiyini nəzərə al.

Tamamlıq obyekt bildirir: təsirlik halda vasitəsiz, yönlük və çıxışlıq hallarında isə vasitəli olur; onu tək söz və ya bütöv birləşmə ifadə edə bilər. Məchul feillə qurulmuş cümlədə hərəkətə məruz qalan varlığı bildirən adlıq hallı üzvü tamamlıqla qarışdırma, onun mübtəda olub-olmadığını yoxla.

Feili sifət tərkibi əşyanı səciyyələndirəndə təyin, feili bağlama tərkibi hərəkətin icrasını açıqlayanda zərflik olur; tərkibdəki qoşmalı ifadə də həmin üzvün daxilində qalır. Sifət ismi xəbər yarada bilər, tamamlıq isə obyekt bildirərək xəbərə tabe olur.

Məsdər isim kimi hallana və hərəkətin obyektini bildirərək tamamlıq ola bilər. Təsirlik halındakı məsdərin xəbərə verilən «nəyi?» sualını cavablandırıb-cavablandırmadığını yoxlayaraq onun vasitəsiz tamamlıq vəzifəsini müəyyən et.

Yönlük hallı söz hərəkətin yönəldiyi şəxsi və ya əşyanı göstərirsə, vasitəli tamamlıq olur; adla köməkçi feilin birləşməsi isə mürəkkəb feil yarada bilər. Mübtədanın buraxılması uzlaşmanı aradan qaldırmır: onu şəxs əvəzliyi ilə bərpa edib xəbərlə şəxs və kəmiyyət uyğunluğunu yoxla.

Təyin əşyanın əlamətini bildirən söz və ya feili sifət tərkibi ola bilər və səciyyələndirdiyi üzvə bağlanır. Onu zərflikdən ayırmaq üçün əşyanı, yoxsa hərəkətin yerini və icra tərzini izah etdiyini müəyyən et; tamamlıq isə hərəkətin obyektini göstərir.

Feili sifət tərkibi əşyanın əlamətini bildirdikdə bütöv təyin kimi götürülür və səciyyələndirdiyi üzvə bağlanır; onun daxilində sadalanan sözlər ayrıca cümlə üzvləri sayılmır. Həmcins tamamlıqları müəyyənləşdirərkən onların eyni üzvə bağlılığını yoxla: biri isim, digəri bütöv ismi birləşmə ilə ifadə oluna bilər.

Təsriflənmiş sadə, düzəltmə və ya mürəkkəb feil feili xəbər yaradır; onun zamanını feil formasına görə müəyyənləşdir. Mübtədanı bir isim və ya bütöv ismi birləşmə ifadə edə bilər, uzlaşma əlaqəsində isə xəbər mübtədadan asılı olur.

Təyin əşyanı səciyyələndirir və sifətlə ifadə oluna bilər; ikinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələri isə bütöv cümlə üzvü sayılır. Mübtədanın ifadə vasitəsini müəyyənləşdirərkən tək nitq hissəsini bütöv ismi birləşmədən ayır, təyinin varlığını isə aid olduğu ismə görə yoxla.

Bütöv mübtəda olan ismi birləşmənin daxilindəki isim ayrıca tamamlıq sayılmır, sözün düzəltmə olması da ona müstəqil sintaktik vəzifə vermir. Köməkçi sözləri qiymətləndirərkən modal sözün əminlik, yoxsa məlumatın mənbəyini bildirdiyini, ədatın isə hansı mənanı dəqiqləşdirdiyini yoxla.

İsmi səciyyələndirən sifət təyin olur və tamamlıq vəzifəsindəki ismə də aid ola bilər. Sifətin bağlandığı ismin təsirlik halını ayrıca müəyyənləşdir: müəyyən təsirlik hal şəkilçi ilə, qeyri-müəyyən təsirlik hal isə həmin şəkilçi olmadan işlənir; bu fərq sifətin təyin vəzifəsini dəyişmir.

Feili sifət özünə bağlı sözlərlə birlikdə əşyanı səciyyələndirəndə təyin, feili bağlama tərkibi isə hərəkətin icrasını açıqlayanda zərflik olur. Tərkib daxilindəki təsirlik hallı sözü ayrıca tamamlıq sayma; xəbəri müəyyənləşdirərkən təsriflənən feili həmin tərkiblərdən fərqləndir.

Tamamlıq hərəkətlə əlaqəli obyekti bildirir və müxtəlif hal suallarını cavablandıra bilir. Yönlük haldakı obyektə «kimə?», təsirlik haldakı obyektə «nəyi?» sualının verilməsi onların eyni cümlə üzvü olmasına mane deyil.

Eyni xəbərlə əlaqələnən, eyni sualı cavablandıran və bərabərhüquqlu şəkildə sadalanan mübtədalar həmcins olur; bu, özlüyündə mürəkkəb cümlə yaratmır. Qrammatik əsasları sayarkən məsdər tərkibini ayrıca cümlə hesab etmə, feili sifət tərkibini isə səciyyələndirdiyi mübtədadan ayır.

İkinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələri bütöv götürülərək mübtəda və ya tamamlıq ola bilər; onların daxilindəki sözü ayrıca təyin kimi ayırma. Feili sifət tərkibi əşyanı səciyyələndirdikdə təyin, hərəkətin vaxtını göstərən söz isə zaman zərfliyi olur.

Tamamlıq axtararkən obyekt bildirən ikinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələrini bütöv götür; birləşməni yer zərfliyi saymaq üçün onun hərəkətin və ya əlamətin yerini bildirdiyinə diqqət et. Məsdər tərkibinin daxilində qalan obyekt ayrıca tamamlıq sayılmır, isimdən əvvəlki feili sifət tərkibi də həmin ismi səciyyələndirirsə, ayrıca təyin olur.