Azərbaycan dili, Sintaksis
Həmcins üzvlər, əlavə, ara söz və xitab: cümlədə necə tanınır
Cümlədə həmcins üzvləri, əlavəni, ara sözü və xitabı tanıyacaq, onları düzgün durğu işarələri ilə ayıracaqsan.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Telefonda tələsik mesaj yazanda vergülü atmaq asandır. İndi bu iki cümləni müqayisə et: «Səməd, sabah gələcək» və «Səməd sabah gələcək». Hərfləri eynidir, fərq bir vergüldədir. Birinci cümlədə Səmədə müraciət edirlər və kiminsə gələcəyini ona xəbər verirlər. İkincidə isə gələcək adam elə Səmədin özüdür.
Yəni o vergül kimin gələcəyini müəyyən edir. Birinci cümlədə Səməd xitabdır, cümlə üzvü deyil. İkincidə mübtədadır. Bir də alış-veriş siyahısını yada sal: «çörək, süd və pendir». Vergül harada var, harada yoxdur, bunun da öz qaydası var.
Bu mövzu cümlənin içində sanki «əlavə yer tutan» dörd şeyi bir yerə yığır: sadalanan sözləri, izah edən əlavəni, fikrə münasibət bildirən ara sözü və müraciəti. Hər birini necə tanıyacağını aşağıda görəcəksən.
Niyə lazımdır
Bunları tanıyanda inşada vergülü təxminlə yox, qaydaya görə qoyursan. Uzun cümləni təhlil edəndə də nəyin cümlə üzvü olduğunu, nəyin olmadığını tez ayırırsan. Məsələn, xitab və ara söz cümlə üzvü deyil, onları kənara qoyan kimi cümlənin skeleti görünür.
Testdə bu mövzunun sualları adətən bir cümlə üzərində qurulur. Hər sözü ayrıca sual verib yoxlayırsan, ona görə tələsmə: tələskənlik xal itirməyə səbəb olur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda həmcins üzvləri və onların sintaktik vəzifəsini seçir, əlavənin hansı üzvü dəqiqləşdirdiyini müəyyənləşdirirsən. Həmçinin xitabı mübtədadan ayırır, ara sözün mənasını izah edir, durğu işarələrini yoxlayırsan. Bir cümlə haqqında verilmiş fikirlərin doğru və ya yanlış olduğunu tapmaq da tələb olunur.
Qayda
- Həmcins üzvlər ortaq bir üzvə bağlanır, eyni sualı cavablandırır və eyni sintaktik vəzifəni daşıyır. Aralarında tabesizlik əlaqəsi olur. Mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərflik həmcins işlənə bilər.
- Bağlayıcısız sadalanan üzvlərin arasına vergül qoyulur. Tək işlənən və bağlayıcısından əvvəl vergül yazılmır; amma, lakin bağlayıcılarından əvvəl yazılır. Təkrarlanan bağlayıcılarla birləşən üzvlər vergüllə ayrılır: həm kitab, həm də jurnal.
- Ümumiləşdirici söz sadalananların hamısını birlikdə bildirir. Siyahıdan əvvəl gəlirsə, ardınca qoşa nöqtə; sonra gəlirsə, qarşısında tire yazılır: «Ləvazimatlar: qələm, pozan masadadır»; «Qələm, pozan — bütün ləvazimatlar masadadır».
- Şəkilçilərin ixtisarı zamanı ortaq şəkilçi sonuncu həmcins üzvdə saxlanıla bilər: «bacıma və qardaşıma» əvəzinə «bacı və qardaşıma». İxtisar edilən şəkilçini bərpa etməklə üzvlərin əlaqəsini müəyyənləşdir.
- Əlavə əvvəlki üzvü başqa sözlə adlandırır və ya dəqiqləşdirir, onun sualına uyğun gəlir. Adətən tire ilə ayrılır; yəni vasitəsilə qoşulduqda vergül həmin bağlayıcıdan əvvəl qoyulur. Əlavənin növünü müəyyənləşdirərkən izah etdiyi üzvü tap.
- Təyin aid olduğu sözdən əvvəl yerləşərək əlamət bildirir, əlavə isə izah etdiyi üzvdən sonra işlənir: «Həkim Nihad gəldi» və «Nihad — kəndimizin həkimi gəldi».
- Xitab müraciət olunanı adlandırır, cümlə üzvü sayılmır. «Dostum» müxtəsər, «Əziz dostum» təyinlə yayılmış xitabdır. Xitab başlanğıcda və sonda bir, ortada iki vergüllə ayrılır; güclü hisslə deyiləndə ardınca nida qoyula bilər.
- Ara söz danışanın fikrə münasibətini çatdırır və cümlə üzvü olmur. Əlbəttə əminlik, yəqin ehtimal, təəssüf ki təəssüf, məncə fikrin mənbəyini bildirir. Ara söz vergüllə ayrılır, cümlənin ortasında hər iki tərəfində vergül işlənir.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Həmcinslik üçün sözlərin sintaktik vəzifəsi, cavablandırdığı sual və bağlandığı üzv eyni olmalıdır. Mübtəda ilə xəbərləri və ikinci dərəcəli üzvləri ayrıca yoxla; müxtəlif sualları cavablandıran zərflikləri bir həmcins sırada birləşdirmə.
Öyrənilməli qayda
Əlavə özündən əvvəlki üzvün bildirdiyi anlayışı daha dəqiq təqdim edir. Əlavənin növünü tapmaq üçün izah olunan üzvün mübtəda, tamamlıq və ya hansı məna növünə aid zərflik olduğunu müəyyənləşdir.
Öyrənilməli qayda
Eyni sual və sintaktik vəzifə həmcinslik üçün kifayət etmir: sözlər ortaq bir üzvlə də əlaqələnməlidir. Hər sözün hansı üzvə bağlandığını ayrıca yoxla və həmcins sıranın bağlayıcı, yoxsa sadalama intonasiyası ilə qurulduğunu müəyyənləşdir.
Öyrənilməli qayda
Əlavə əvvəlki üzvün mənasını dəqiqləşdirir və həmin üzvün sintaktik vəzifəsinə görə adlandırılır. Xəbərin əlavəsini tanıyarkən xəbərlik şəkilçisinin yalnız əlavədə saxlanıb əsas sözdə ixtisar oluna bildiyini də nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Xitab təyinlə genişlənə bilən müraciət ifadəsidir və cümlə üzvü sayılmır; ara söz isə danışanın əminlik, güman və başqa münasibətlərini çatdırır. Həmcins üzvlər eyni suala cavab verərək ortaq üzvə bağlanır və sadalama yaxud bağlayıcı ilə əlaqələnir, əlavə isə əvvəlki üzvün mənasını dəqiqləşdirir.
Öyrənilməli qayda
Yer zərfliyinin əlavəsi məkan bildirən əvvəlki üzvü açıqlayır və onun sualını cavablandırır. Cümlədə məkan mənalı sözün olması ilə kifayətlənmə, əlavənin məhz həmin sözü izah etdiyini yoxla.
Öyrənilməli qayda
Bir xəbərə bağlanan sözlər eyni sualı cavablandırıb eyni sintaktik vəzifə daşıyırsa və tabesizlik əlaqəsi ilə birləşərək bərabərhüquqlu olursa, həmcins sıra yaradır. Hər sıranın hansı cümlə üzvü olduğunu sözlərin sualına və cümlədəki vəzifəsinə əsasən müəyyənləşdir.
Öyrənilməli qayda
Ümumiləşdirici ifadəni açıqlayan sadalama ondan sonra gəlirsə, sadalamanın başlanğıcında qoşa nöqtə qoyulur. Adi intonasiyalı xitabı və ara sözü vergüllə ayır, bağlayıcısız sadalanan həmcinslər arasında vergül işlət, tək işlənən «və» bağlayıcısının önünə isə vergül qoyma.
Öyrənilməli qayda
Ortaq üzvə bağlanan və eyni sualı cavablandıran bərabərhüquqlu sözlər həmcins olur. Hər sıranın hansı cümlə üzvü olduğunu sözlərin sualına və cümlədəki vəzifəsinə əsasən müəyyənləşdir.
Öyrənilməli qayda
Əlavənin hansı növə aid olduğunu onun izah etdiyi üzvün cümlədəki vəzifəsi müəyyən edir. Əvvəl dəqiqləşdirilən sözü tap, sonra onun mübtəda, tamamlıq, zərflik və ya xəbər olduğunu yoxla.
Bu söz kimdir?
Hər cümlədə bir sözə və ya ifadəyə bax, onun cümlədəki rolunu seç.
Nümunələr
«Balaca qız və yaşlı kişi dayandılar, danışdılar». Həmcins üzvləri tap.
Həllə bax
Qız və kişi mübtədalar, dayandılar və danışdılar xəbərlərdir. Balaca və yaşlı ayrı sözləri təyin etdiyindən həmcins deyil.
«Görüş sabah — günortadan sonra keçiriləcək». Əlavəni müəyyənləşdir.
Həllə bax
Günortadan sonra ifadəsi sabah sözünü dəqiqləşdirir: hər ikisi nə vaxt? sualına uyğundur. Deməli, əlavə zaman zərfliyinə aiddir.
«Aysel, sən, əlbəttə, bacaracaqsan». Xitabı, ara sözü və mübtədanı seç.
Həllə bax
Aysel xitab, əlbəttə əminlik bildirən ara söz, sən isə mübtədadır.
Tipik səhv
«Nərmin, kiçik bacı və böyük qardaş gəldilər». Nərmin mübtədadır, kiçik və böyük isə həmcins təyinlərdir.
Nərmin xitabdır. Xəbərə sual veririk: kim gəldi? Bacı və qardaş. Deməli, bacı və qardaş həmcins mübtədalardır. Kiçik bacıya, böyük qardaşa bağlanır, ona görə həmcins deyil.
Xitabı şəxs adı olduğuna görə mübtəda seçmə: mübtədanı xəbərə sual verməklə müəyyənləşdir.
Eyni suala cavab verən hər iki sözü həmcins sayma, onların eyni üzvə bağlandığını da yoxla. Kiçik və böyük ikisi də «necə?» sualına cavab verir, amma ayrı-ayrı sözlərə bağlanır.
Özünü yoxla
«Leyla səhər məktubu və dəftəri çantaya qoydu». Həmcins üzvləri seç.
«Məktubu» və «dəftəri» eyni «qoydu» xəbərinə bağlanır, «nəyi?» sualına cavab verir və həmcins tamamlıqlardır. «Səhər» və «çantaya» isə müxtəlif sualları cavablandırır.
«Biz burada — çayın sahilində dincəldik». Çayın sahilində ifadəsinin vəzifəsini müəyyənləşdir.
«Çayın sahilində» ifadəsi «burada» yer zərfliyini dəqiqləşdirir və onun «harada?» sualına cavab verir. Buna görə yer zərfliyinin əlavəsidir.
«Əziz qardaşım, bu yol, məncə, daha qısadır». Bu cümlə haqqında doğru fikri seç.
«Əziz qardaşım» müraciət bildirən, təyinlə yayılmış xitabdır; «məncə» isə fikrin mənbəyini bildirən ara sözdür. Hər ikisi vergüllə ayrılır və cümlə üzvü sayılmır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə
Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliCümlə üzvləri və sintaktik təhlilİmtahanda cümlə üzvlərini, onların ifadə vasitələrini və hansı üzvə bağlandığını müəyyənləşdirirsən.
- Azərbaycan diliTabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələrİmtahanda cümlənin quruluşunu müəyyənləşdirir, tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələri müqayisə edirsən.
- Azərbaycan diliSadə cümlənin növləriİmtahanda cümlələri müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz və adlıq növlərlə…
- Azərbaycan diliSöz birləşmələri və sintaktik əlaqələrİmtahanda cümlədən söz birləşməsini seçir, təyini birləşmələrin növünü müəyyənləşdirir, tərəflərin hansı nitq…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Azərbaycan teatrı — Əlavələr», səh. 110
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Vaqif obrazından başlanan səhnə uğuru — Həmcins üzvlər», səh. 118
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «İlk aktrisamız kimdir? — Həmcins üzvlərdə ümumiləşdirici sözlər», səh. 122
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Oqtay Eloğlu — Həmcins üzvlərdə şəkilçilərin ixtisarı», səh. 129
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Əhvalpürsanlıq — Xitab», səh. 135
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «“Molla Nəsrəddin”ə gedən yol — Xitab», səh. 142
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yalançı “Xortdan” — Ara sözlər», səh. 146
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Qara tut ağacı — Modal sözlərin cümlədə vəzifəsi. Ara sözlər», səh. 19
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Avraam Linkolnun oğlunun müəlliminə məktubu — Mübtəda və xitabın fərqləndirilməsi», səh. 60
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Çarli Çaplinin qızı Ceraldinaya məktubu — Həmcins cümlə üzvləri», səh. 66