Azərbaycan dili, Sintaksis
Söz birləşmələri və sintaktik əlaqələr: növləri və nümunələr
Cümlədə söz birləşməsini tapmağı, növünü şəkilçiyə baxıb təyin etməyi və sintaktik əlaqələri bir-birindən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Pəncərədən bax və gördüyünü de: «geniş küçə». İndi başqa cür de: «şəhər küçəsi». Bir də belə: «şəhərin küçəsi». Söhbət eyni küçədən gedir, amma üç ifadə üç cür qurulub.
Fərq sözlərin sonundakı kiçik şəkilçilərdədir. Birincidə sözləri bağlayan şəkilçi yoxdur. İkincidə «-si» əsas sözə qoşulub. Üçüncüdə buna «-in» də əlavə olunub və o, asılı sözə gəlib. Belə ifadələri gündəlik danışıqda tez-tez işlədirsən, sadəcə adlarını çəkmirsən.
Bu mövzu həmin adları verir. Testdə «hansı növdür?» sualını görəndə təxmin etməyəcəksən: şəkilçiyə baxıb cavabı deyəcəksən.
Niyə lazımdır
Söz birləşmələri cümlə təhlilinin bünövrəsidir. Cümlə üzvlərini tapanda II və III növ birləşməni, eləcə də feili birləşməni bütöv götürmək lazımdır, yoxsa üzvləri səhv sayırsan. Sintaksisdə sonra keçəcəyin mövzular da bu bünövrənin üstündə qurulur.
İmtahanda bu suallar adətən qısadır: bir-iki ifadəyə baxırsan, şəkilçini tanıyırsan və cavab hazırdır. Qaydanı bir dəfə yaxşı mənimsəsən, hər testdə vaxt qazanacaqsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda cümlədən söz birləşməsini seçir, təyini birləşmələrin növünü müəyyənləşdirir, tərəflərin hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunduğunu müqayisə edirsən. Həmçinin tabeliliklə tabesizliyi fərqləndirir, mübtəda ilə xəbərin əlaqəsini tanıyır, ismi və feili birləşmələri ayırırsan.
Qayda
- Söz birləşməsi ən azı iki müstəqil sözün mənaca və qrammatik baxımdan əlaqələnməsi ilə yaranır. «Sənin üçün» birləşmə sayılmır: «üçün» köməkçi nitq hissəsidir. Birləşmə anlayışı dəqiqləşdirir, cümlə isə bitmiş fikir bildirir.
- Əsas tərəf izah olunan, asılı tərəf onu aydınlaşdıran hissədir. Sualı əsas tərəfdən ver: «rəngli lent» — hansı lent? Əsas tərəf «lent», asılı tərəf «rəngli»dir.
- İsmi birləşmənin əsas tərəfi adlarla, məsələn, isimlə ifadə olunur: «otağın pəncərəsi». Feili birləşmədə əsas tərəf məsdər, feili sifət və ya feili bağlamadır: «kəndə getmək», «kəndə gedən», «kəndə gedəndə».
- I növdə tərəfləri bağlayan xüsusi şəkilçi yoxdur: «geniş küçə». II növdə birinci tərəf şəkilçisiz, ikinci tərəf mənsubiyyət şəkilçili olur: «şəhər küçəsi». III növdə asılı tərəf yiyəlik hal, əsas tərəf isə mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir: «şəhərin küçəsi».
- Tabesizlik bərabərhüquqlu vahidləri bağlayır; həmcins üzvlər arasında da yaranır. Tabelilikdə isə tərəflərdən biri digərindən asılıdır. Onun üç növü var: yanaşma, idarə, uzlaşma.
- Yanaşma zamanı asılı söz xüsusi əlaqə şəkilçisi daşımır: «diqqətlə oxumaq». İdarədə əsas söz asılı sözün müəyyən halda işlənməsini tələb edir: «dostuna inanmaq». Uzlaşmada şəxsə və kəmiyyətə uyğunluq yaranır: «bizim evimiz», «Mən yazıram». Sonuncu nümunə mübtəda və xəbərdən qurulan cümlədir.
- Mürəkkəb adlar bir neçə ayrı yazılan sözlə vahid ad bildirir. «Bakı Dövlət Universiteti» adında əsas sözlər böyük hərflə başlanır. «Xəzər dənizi» adında coğrafi növ bildirən söz kiçik yazılır. Əsər adında yalnız ilk söz və xüsusi adlar böyük hərflə başlanır: «Qızıl açar». Şəxs adlarında «bəy», «oğlu», «qızı» kiçik yazılır.
- II və III növ təyini birləşmələr, eləcə də feili birləşmələr cümlədə bütövlükdə bir üzv vəzifəsi daşıyır; onları ayrı üzvlərə parçalama.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
II növdə asılı isim qeyri-müəyyən yiyəlik halında, yəni yiyəlik şəkilçisiz işlənir, əsas isim isə üçüncü şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini daşıyır. Birləşmə cümləyə daxil olduqda əsas tərəfə artırılan hal və cəm şəkilçiləri onun növünü dəyişmir.
Öyrənilməli qayda
Birləşmənin əvvəlki tərəfi asılı, sonrakı tərəfi əsasdır; yiyəlik halındakı asılı sözün isim, yoxsa əvəzlik olduğunu ayırd et. Əsas isimdə cəmlik əlamətini mənsubiyyət şəkilçisindən fərqləndir: mənsubiyyət əşyanın kimə aidliyini göstərir, tək və cəm isə əşyaların sayına bağlıdır.
Öyrənilməli qayda
Təyini birləşmələrdə I növ əlaqələndirici şəkilçisiz qurulur; II növdə mənsubiyyət şəkilçisi əsas tərəfə, III növdə isə yiyəlik şəkilçisi asılı tərəfə, mənsubiyyət şəkilçisi əsas tərəfə artırılır. Əsas sözü məsdər olan birləşməni bu bölgüyə daxil etmə, çünki o, feili birləşmədir.
Öyrənilməli qayda
Tabesizlikdə tərəflər bərabərhüquqludur və bağlayıcı ilə də əlaqələnə bilər, tabelilikdə isə biri digərindən asılıdır. Mübtəda ilə xəbərin əlaqəsi uzlaşmadır; bu cütlük söz birləşməsi sayılmır, feili birləşmənin yaranması üçün isə məsdər, feili sifət və ya feili bağlama ona tabe olan müstəqil sözlə işlənməlidir.
Növünü tap
Hər ifadəyə bax və sözləri bağlayan şəkilçini tap. Sonra onun hansı birləşmə olduğunu seç.
Nümunələr
«Qalın kitab», «şeir kitabı», «şairin kitabı» hansı növdür? Birincidə əlaqə şəkilçisi yoxdur: I növ. İkincidə «kitabı» mənsubiyyətlidir: II növ. Üçüncüdə «şairin» yiyəlikdədir, «kitabı» mənsubiyyətlidir: III növ.
«Mənim oyuncağım» və «körpənin oyuncaqları» ifadələrini müqayisə et. Hər ikisi III növdür. Asılı tərəflər müvafiq olaraq əvəzlik və isimdir. Əsas tərəflərin ikisi də isimdir; birincisi təkdə, ikincisi cəmdədir.
«Mən danışıram, o isə dinləyir» cümləsində əlaqələri tap. Hissələr tabesizliklə bağlanır. Hər hissənin daxilində mübtəda ilə xəbər uzlaşır. Bu cümlədə ismi və ya feili söz birləşməsi yoxdur.
Tipik səhv
«Geniş küçədə» ifadəsində yerlik hal şəkilçisi var, deməli, bu, I növ deyil.
«Geniş küçədə» yenə I növdür: «geniş» ilə «küçə» arasında onları bağlayan şəkilçi yoxdur, «-də» isə birləşmənin növünü dəyişmir.
Hər şəkilçini əlaqə göstəricisi sayma: yerlik hal şəkilçisi birləşmənin növünü dəyişmir.
Növü müəyyənləşdirərkən yalnız tərəfləri birləşdirən şəkilçilərə bax.
Özünü yoxla
«Dəniz sahilində» birləşməsinin növünü müəyyən et.
«Dəniz» yiyəlik şəkilçisizdir, «sahilində» sözündə isə üçüncü şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi var. Əsas tərəfə artırılan yerlik hal şəkilçisi birləşmənin növünü dəyişmir: bu, II növdür.
«Ustadan soruşmaq» birləşməsində tərəflər arasındakı sintaktik əlaqəni tap.
Əsas tərəf olan «soruşmaq» asılı sözün çıxışlıq halda işlənməsini tələb edir: kimdən soruşmaq? Buna görə tərəflər arasında idarə əlaqəsi var.
Feili birləşməni seç.
«Uşağa gülümsəmək» birləşməsinin əsas tərəfi «gülümsəmək» məsdəridir. «Gülümsəyən uşaq» ismi birləşmədir, çünki əsas tərəfi isimdir; «Sən gülümsəyirsən» isə mübtəda və xəbərdən qurulan cümlədir.
Bu mövzunun sınağını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını gör.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliHəmcins üzvlər, əlavə, ara söz və xitabİmtahanda həmcins üzvləri və onların sintaktik vəzifəsini seçir, əlavənin hansı üzvü dəqiqləşdirdiyini…
- Azərbaycan diliTabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələrİmtahanda cümlənin quruluşunu müəyyənləşdirir, tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələri müqayisə edirsən.
- Azərbaycan diliSadə cümlənin növləriİmtahanda cümlələri müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz və adlıq növlərlə…
- Azərbaycan diliCümlə üzvləriCümlədə üzvləri tapmaq, onların hansı sözlə və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyənləşdirmək tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Tətildən sonra — Söz birləşmələri», səh. 8
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Qori seminariyasında Azərbaycan şöbəsi necə açıldı — Mürəkkəb adlar», səh. 14
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yaxşılıq itmir — Əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə söz birləmələrinin növləri», səh. 18
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mədinə xanım Qiyasbəyli — Birinci sözü böyük hərflə yazılan mürəkkəb adlar», səh. 26
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mətn — Sintaktik əlaqələr», səh. 38
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mətn — Tabelilik əlaqələri», səh. 44
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Səhəng içində nə varsa, onu sızdırar... — Xəbər», səh. 70
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Oqtay Eloğlu — Həmcins üzvlərdə şəkilçilərin ixtisarı», səh. 129
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Heliosentrizmin əsasını kim qoyub: Aristarx, yoxsa Kopernik? — Mürəkkəb adların yazılışı», səh. 85
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Pollianna — Feili birləşmələr cümlə üzvü kimi», səh. 44
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Qədim türk əlifbası — Mürəkkəb adlar (şəxs və yer adları)», səh. 40
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Yaddaş — Söz birləşmələri cümlə üzvü kimi», səh. 46
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Qədim türklərdə qadınlar — Söz birləşmələri», səh. 84