Azərbaycan dili, Sintaksis

Cümlə üzvləri: hər sözün cümlədəki işini tap

Cümlə üzvlərini mənaya, əlaqəyə və uyğun suallara əsasən müəyyənləşdirməyi öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

«Kitab» sözünü götür. Kitab maraqlıdır cümləsində o, haqqında danışılan şeydir. Kitabı oxudum cümləsində isə artıq hərəkətin yönəldiyi əşyadır. Söz eynidir, amma cümlədəki işi tam başqadır.

Burada bir incəlik var. «Kitab» hər iki cümlədə isimdir, bu dəyişmir. Nitq hissəsi sözün özünə aiddir, cümlə üzvü isə onun konkret bu cümlədə gördüyü işə. Mövzunun bütün sirri bu iki şeyi qarışdırmamaqdadır.

Cümləni bir komanda kimi təsəvvür et: kimin nə etdiyini, nəyi etdiyini, harada və nə vaxt etdiyini ayrı-ayrı oyunçular deyir. Cümlə üzvləri də elə həmin oyunçulardır.

Azərbaycan dilində xəbər adətən cümlənin sonunda gəlir. Ona görə təhlilə sondan başlamaq çox vaxt işi xeyli asanlaşdırır. Xəbəri tapandan sonra digər üzvləri mənasına və hansı sözlə əlaqələndiyinə görə müəyyənləşdir, uyğun suallarla yoxla. Bütöv üzv olan birləşmələri hissələrə ayırma, ara sözləri isə üzv sayma.

Niyə lazımdır

Üzvləri tanıyanda yazıda da az səhv edirsən. Məsələn, bağlayıcısız həmcins üzvlər vergüllə ayrılır. Hansı sözlərin həmcins olduğunu bilməsən, vergülü təxminən qoyacaqsan.

Uzun cümləni başa düşmək də asanlaşır. Mübtədanı və xəbəri tapan kimi cümlənin skeleti görünür: kim və nə edir. Qalan sözlər bu skeletə əlavə olunan detallardır: harada, nə vaxt, necə, nəyi.

Testdə isə bir sözə yanlış sual vermək bütün cavabı dəyişir. Sözün nitq hissəsini yox, cümlədəki vəzifəsini görməyi öyrənsən, bu tip tapşırıqlar sürətlə həll olunur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Cümlədə üzvləri tapmaq, onların hansı sözlə və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyənləşdirmək tələb olunur. Baş üzvləri, həmcins tamamlıqları, zərflikləri və xəbərin növünü fərqləndirməlisən. Bəzən zərfliksiz cümləni, bəzən də sual qəbul etməyən xəbəri seçirsən.

Qayda

Baş üzvlər mübtəda və xəbərdir; tamamlıq, təyin, zərflik isə ikinci dərəcəli üzvlərdir. Təhlilə xəbəri tapmaqla başla.
Mübtəda haqqında məlumat verilən varlığı bildirir; sualları kim?, nə?, hara? olur. İsim, əvəzlik, isimləşmiş söz və bütöv söz birləşməsi mübtəda ola bilər.
Xəbər mübtədanın hərəkətini və ya onun haqqında hökmü ifadə edir. Təsriflənən feillə yaranan xəbər feilidir; isim, sifət, məsdər, ismi birləşmə kimi vasitələrlə yaranan xəbər ismidir: Oxuyur, hazırdır.
Tamamlıq hərəkətin obyektini göstərir: nəyi?, kimə?, nədən? və s. Eyni üzvlə əlaqələnən, eyni suala cavab olan tamamlıqlar həmcinsdir.
Təyin əşyanın əlamətini, miqdarını bildirir; hansı?, necə?, neçə? kimi suallarla tapılır. İki dəftər aldım cümləsində iki təyindir, çünki dəftərin sayını göstərir.
Zərflik hərəkətin tərzini, vaxtını, yerini, miqdarını, səbəbini, məqsədini açıqlayır. İsmi xəbərlə də əlaqələnə bilər: Otaq xeyli genişdir cümləsində xeyli miqdar zərfliyidir.
Söz birləşməsi bütöv üzv ola bilər: Quşun qanadı sağaldı cümləsinin mübtədası quşun qanadı birləşməsidir. I növ təyini söz birləşməsində isə tərəflər ayrılır: Ağ göyərçin uçdu cümləsində ağ təyin, göyərçin mübtədadır.
Ara söz cümlə üzvlərinə daxil edilmir. Qoşma da ayrıca üzv sayılmır: Əlbəttə, dəniz güzgü kimidir cümləsində dəniz mübtəda, güzgü kimidir bütöv ismi xəbərdir.
Bəsdir kifayətlilik mənasında sualsız işlənən ismi xəbərdir; onu zorla suala uyğunlaşdırma.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

II və III növ təyini söz birləşmələrini üzvlərə ayırmadan götür, ara sözləri isə cümlə üzvü sayma. Məsələn, Əlbəttə, Nigar sinfin nümayəndəsidir cümləsində Nigar mübtəda, sinfin nümayəndəsidir bütöv xəbərdir.

Öyrənilməli qayda

İsmi xəbərlərin hamısına sual verilmədiyini yadda saxla: yox, var, bəs, mümkün, gərək, lazım sözləri sual tələb etmədən də xəbər yaradır. Məsələn, Bizə yeni xəritə lazımdır cümləsində lazımdır belə ismi xəbərdir.

Öyrənilməli qayda

Hərəkətin yönəldiyi əşyanı bildirən tamamlıqları tap, onların eyni sözlə əlaqələnib eyni suala cavab verdiyini yoxla. Məsələn, Lalə dəftər və qələm götürdü cümləsində dəftər və qələm həmcins tamamlıqlardır, çünki hər ikisi götürdü xəbərinə bağlanır və nə sualını cavablandırır.

Öyrənilməli qayda

Şəxs əvəzliyi məkan mənasında işlənib yeri soruşan suala cavab verəndə yer zərfliyi olur, buna görə onun cümlədəki mənasına diqqət et. Məsələn, Qonaqlar bizə gələcəklər cümləsində bizə sözü evimizə mənasını verir və yer zərfliyidir.

Öyrənilməli qayda

Mübtədanı taparkən II və III növ təyini söz birləşmələrinin bütöv bir üzv olduğunu nəzərə al, sonra xəbərin təsriflənən feillə ifadə edilib-edilmədiyini yoxla. Məsələn, Bağın qapısı açıldı cümləsində bağın qapısı bütöv mübtəda, açıldı isə feili xəbərdir.

Öyrənilməli qayda

Zərflik xəbərə aid hərəkəti və ya əlaməti zaman, yer, tərz, miqdar, səbəb və məqsəd baxımından izah edir, onu xəbərin özündən fərqləndir. Məsələn, Otaq xeyli işıqlıdır cümləsində xeyli əlamətin dərəcəsini bildirən zərflik, işıqlıdır isə ismi xəbərdir.

Öyrənilməli qayda

İsmi xəbəri müəyyənləşdirərkən var, yox, lazım, gərək, mümkün, bəs sözlərinin sualsız da xəbər ola bildiyini nəzərə al. Məsələn, Həyətdə bir quyu var cümləsində var ismi xəbərdir, lakin ona sual verilmir.

Öyrənilməli qayda

Sifət əşyanın adını əvəz edib kim və ya nə sualını cavablandıranda isimləşir və adlıq halda mübtəda ola bilir, buna görə sifətin ayrıca işlənməsinə diqqət et. Məsələn, Çalışqanlar uğur qazandılar cümləsində çalışqanlar insanları bildirən isimləşmiş sifətdir və mübtəda vəzifəsindədir.

Bu söz hansı üzvdür?

Cümləni oxu, sözə sual ver və onun vəzifəsini seç.

Nümunələr

Bağın qapısı açıldı cümləsində baş üzvləri müəyyən et.

Həllə bax

Həlli: Nə açıldı? Bağın qapısı bütöv mübtədadır. Açıldı təsriflənən feildir, deməli, xəbər feilidir.

Nənəm bizə gəldi, mənə alma və armud gətirdi cümləsində əvəzliklərin vəzifəsini tap.

Həllə bax

Həlli: Haraya gəldi? Bizə yer zərfliyidir. Kimə gətirdi? Mənə tamamlıqdır. Alma və armud nə gətirdi? sualına cavab verdiyindən həmcins tamamlıqlardır.

Bir vərəq bəsdir cümləsinin xəbərini tap.

Həllə bax

Həlli: Bəsdir kifayətlilik bildirən ismi xəbərdir, sualı yoxdur. Bir təyin, vərəq mübtədadır.

Tipik səhv

Uşaq həyətdən çıxdı. Həyətdən isimdir, zərf deyil, deməli, yer zərfliyi ola bilməz.

Həyətdən isimdir, amma haradan çıxdı? sualına cavab verir və yeri bildirir. Vəzifəsi yer zərfliyidir.

Yer zərfliyi mütləq zərflə ifadə olunmur. Əvvəl sözün cümlədəki mənasını və hansı sözlə əlaqələndiyini yoxla, sonra sual ver. Sualı da diqqətlə seç: haradan? yeri soruşur, kimdən? isə adətən tamamlığın sualıdır.

Bütöv birləşmənin daxilindəki sözləri də ayrıca üzv kimi saymağa tələsmə.

Özünü yoxla

Usta səliqəli işləyir. Səliqəli sözünün cümlədəki vəzifəsini seç.

Rəssam fırçanı və boyanı masaya qoydu. Həmcins tamamlıqları seç.

Məqsədim öyrənməkdir. Cümlənin xəbəri haqqında doğru fikri seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Cümlə üzvlərinə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Duyğular adası — Mübtəda», səh. 67
Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mətn — Tamamlıq», səh. 74
Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «İnanılmaz tarixi fakt — Zərflik», səh. 87
Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Hekayət — Zaman və yer zərfliyi», səh. 94
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Vanka — Feili xəbər və ismi xəbər», səh. 52
Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Yaddaş — Söz birləşmələri cümlə üzvü kimi», səh. 46