beta

← Geri

Azərbaycan dili, Sintaksis

Həmcins üzvlər, əlavə, ara söz və xitab: cümlədə kim nədir

Cümlədə xitabı və ara sözü cümlə üzvlərindən ayırmağı, əlavəni və həmcins üzvləri tanımağı öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: məktəb masasının üstündə açıq dəftər və qələm, bir əl isə yazışma açıq olan telefonu tutur.

Telefonda dostuna yazırsan: «Müəllim gəlmədi». Bu cümlədə müəllimin gəlmədiyi bildirilir. İndi bir vergül əlavə et: «Müəllim, gəlmədi». Bu dəfə müəllimə özün müraciət edirsən və ona kiminsə gəlmədiyini xəbər verirsən.

Kiçik bir vergül sözün işini dəyişdi: «müəllim» əvvəl «kim gəlmədi?» sualına cavab verirdi, indi isə sadəcə müraciətdir. Gündəlik danışıqda belə sözlər çoxdur. «Məncə», «deməli», «sanki» nə baş verdiyini demir, sənin ona necə baxdığını göstərir.

Bu mövzu cümlədəki belə sözləri tanımağı öyrədir: kimə müraciət olunur, hansı söz fikrə münasibət bildirir, hansı söz başqasını dəqiqləşdirir, hansı sözlər bərabər hüquqla yan-yana durur.

Niyə lazımdır

Cümləni təhlil edəndə ilk iş mübtəda ilə xəbəri tapmaqdır. Xitabı mübtəda, ara sözü isə hansısa üzv saysan, bütün təhlil yanlış gedir. Ona görə əvvəlcə cümlə üzvü olmayanları, yəni xitabı və ara sözü kənara çəkmək sonrakı işi xeyli asanlaşdırır.

Yazıda da faydası var. Xitabı və ara sözü vergüllə ayırmağı bilsən, inşada durğu işarələrində az səhv edərsən. Testdə isə variantlar çox vaxt bir-birinə çox oxşayır, ona görə hər sözün vəzifəsini dəqiq bilmək lazım olur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzuda həmcins üzvlərin əlaqə vasitəsini, əlavənin hansı üzvə aidliyini, xitabın ifadə vasitəsini müəyyən edirsən. Ara sözü seçmək, onun mənasını tanımaq, həmcins xəbərləri bağlayan bağlayıcını mürəkkəb cümlənin hissələrini bağlayandan fərqləndirmək də tələb olunur.

Qayda

  • Həmcins üzvlər ortaq bir üzvə bağlanır, eyni sualı cavablandırır və bərabər sintaktik vəzifə daşıyır. İstənilən cümlə üzvü həmcins ola bilər: Səbətdə alma və armud var.
  • Həmcins üzvləri sadalama intonasiyası və ya tabesizlik bağlayıcısı əlaqələndirir: Aysu danışdı, güldü, Aysu danışdı və güldü. Xəbərlərin mübtədasını yoxla: hərəkətlər ayrı mübtədalara aiddirsə, bağlayıcı mürəkkəb cümlənin hissələrini birləşdirir.
  • Əlavə izah etdiyi üzvün ardınca işlənərək onu dəqiqləşdirir, adətən, tire ilə ayrılır: Qardaşım — Elçin qayıtdı. Əlavənin növünü tapmaq üçün əvvəl izah olunan hissənin vəzifəsini müəyyən et; xitabın da əlavəsi ola bilər.
  • Xitab müraciətin kimə və ya nəyə yönəldiyini göstərir, cümlə üzvü sayılmır; əsasən, adlıq hallı isim, isimləşmiş söz və ismi birləşmə ilə ifadə edilir. Əziz dostum, yaxın gəl cümləsində xitab bütöv “əziz dostum” birləşməsidir.
  • Ara söz söylənən fikrə danışanın münasibətini çatdırır, sintaktik üzv olmur: Görünür, avtobus gecikir. Yəqinlik üçün “şübhəsiz”, “sözsüz”, nəticə üçün “deməli”, mənbə üçün “məncə”, bənzətmə üçün “sanki” işlənə bilər.
  • Ara sözlər vergüllə ayrılır; bənzətmə bildirən “sanki”, “elə bil”, “guya” bu qaydadan istisnadır: Sanki dəniz yuxuya getmişdi. Xitab da yerinə uyğun vergüllə ayrılır, güclü hisslə səsləndikdə isə ondan sonra nida qoyula bilər.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Əlavənin növünü tapmaq üçün onun dəqiqləşdirdiyi sözün cümlədəki vəzifəsini müəyyən et, xitabı isə cümlə üzvü sayma. Məsələn, Qardaşım – Rauf geri döndü cümləsində Rauf mübtədanın əlavəsidir.

Öyrənilməli qayda

Xitab müraciət bildirir, cümlənin müxtəlif yerlərində işlənir və məzmunca ona bağlanır, amma üzvlərlə sintaktik əlaqə yaratmır, mübtəda sayılmır. Məsələn, Qapını bağla, Aysel cümləsində Aysel xitabdır; cədvəldə həm fikrin doğruluğunu, həm də yerləşdiyi sütunu yoxla.

Öyrənilməli qayda

Modal sözün mənasını müəyyənləşdirərkən danışanın əminliyini, çıxardığı nəticəni, fikri kimə əsaslandırdığını və ya qurduğu bənzətməni ayırd et. Məsələn, Müəllimin fikrincə, bu rəng uyğundur cümləsində müəllimin fikrincə ifadəsi fikrin mənbəyini göstərir.

Öyrənilməli qayda

Bağlayıcının həmcins üzvləri, yoxsa ayrı cümlələri birləşdirdiyini müəyyən etmək üçün əlaqələndirdiyi sözlərin vəzifəsinə və aid olduğu üzvə bax. Məsələn, Lalə qapını açdı, lakin içəri girmədi cümləsində lakin bir mübtədaya bağlı iki həmcins xəbəri əlaqələndirir.

Öyrənilməli qayda

Xitabın ifadə vasitəsini taparkən müraciət bildirən hissəni bütöv götür: o, tək isim, isimləşmiş söz və ya ismi birləşmə ola bilər. Məsələn, Balaca dostum, yaxın gəl cümləsində balaca dostum ismi birləşmə ilə ifadə edilmiş xitabdır.

Öyrənilməli qayda

Həmcins xəbərlər ortaq mübtəda haqqında məlumat verir və bir-birinə bağlayıcı ilə, yaxud sadalama intonasiyası ilə bağlanır. Məsələn, Rəssam düşündü və fırçanı götürdü cümləsində xəbərlərin həm eyni mübtədaya aid olmasına, həm də aralarındakı bağlayıcıya diqqət et.

Öyrənilməli qayda

Ara söz fikrə münasibət əlavə edir, lakin cümlə üzvü olmur; münasibət bildirən hər ifadəni və arzu ədatını ara söz sayma. Məsələn, Doğrusu, bu yolu tanımıram cümləsində doğrusu ara sözdür, heç bir üzvün sualına cavab vermir.

Öyrənilməli qayda

Ara söz deyilən fikrə münasibət bildirir, xitab isə müraciətin kimə və ya nəyə yönəldiyini göstərir; sıranı seçərkən bütün nümunələri yoxla, bağlayıcını ara söz sayma. Məsələn, Ana, əlbəttə, sənə kömək edərəm cümləsində ana xitab, əlbəttə ara sözdür.

Bu söz cümlədə nədir?

Hər cümlədə bir sözə bax və onun rolunu seç.

Nümunələr

1

Lalə qələmi götürdü və yazdı cümləsində bağlayıcı nəyi əlaqələndirir?

Həllə bax

Həlli: “Götürdü” və “yazdı” eyni şəxsin hərəkətləridir, həmcins xəbərlərdir. Lalə yazdı və zəng çalındı cümləsində isə iki ayrı mübtəda var: “Lalə”, “zəng”. Burada “və” iki sadə cümləni birləşdirir.

2

Uşaqlar orada — həyətdə oynayırdılar və Uşaqlar orada — həyətdə idilər cümlələrində əlavəni müəyyən et.

Həllə bax

Həlli: Birincidə “orada” yer zərfliyidir; “həyətdə” onun əlavəsidir. İkincidə “orada idilər” ismi xəbərdir; əlavə də xəbərə aiddir. Məkan mənası hər dəfə zərflik demək deyil.

3

Balaca bacım, məncə, bu rəsm hazırdır cümləsini təhlil et.

Həllə bax

Həlli: “Balaca bacım” müraciətdir, ismi birləşmə ilə ifadə edilmiş xitabdır. “Məncə” fikrin mənbəyini göstərən ara sözdür. Heç biri mübtəda deyil; mübtəda “rəsm” sözüdür.

Tipik səhv

Kaş yağış dayansın cümləsində “kaş” ara sözdür; Şübhəm qalmadı cümləsində də “şübhəm” ara sözdür.

“Kaş” arzu ədatıdır; Şübhəm qalmadı cümləsində “şübhəm” mübtədadır. Nəhayət, yol açıldı cümləsində isə “nəhayət” ara sözdür.

Münasibət bildirən hər ifadəni ara söz sayma. Seçim edəndə sözün cümlədəki vəzifəsini yoxla: “Nə qalmadı?” sualına “şübhəm” cavab verir, deməli, o, cümlə üzvüdür.

Özünü yoxla

Hansı cümlədə “və” həmcins xəbərləri əlaqələndirir?

Mən qonşumu — Rəşadı kitabxanada gördüm. Bu cümlədə “Rəşadı” hansı üzvün əlavəsidir?

Nigar, şübhəsiz, bu məsələ həll olunacaq. Bu cümlədə “Nigar” və “şübhəsiz” sözlərinin vəzifəsini müəyyən et.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Azərbaycan teatrı — Əlavələr», səh. 110
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Vaqif obrazından başlanan səhnə uğuru — Həmcins üzvlər», səh. 118
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Əhvalpürsanlıq — Xitab», səh. 135
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «“Molla Nəsrəddin”ə gedən yol — Xitab», səh. 142
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yalançı “Xortdan” — Ara sözlər», səh. 146
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Qara tut ağacı — Modal sözlərin cümlədə vəzifəsi. Ara sözlər», səh. 19