Sadə cümlənin növləri: mübtəda harada gizlənir?

Niyə lazımdır

Bu mövzu sənə cümləni «hiss etməyi» yox, yoxlamağı öyrədir: əvvəl mübtədanı axtarırsan, sonra xəbərin şəxsinə baxırsan, sonda fikrin kimə aid olduğunu soruşursan. Bu üç addımdan sonra oxşar görünən cümlələr bir-birindən ayrılır.

İmtahanda bu, vaxt deməkdir: uyğunlaşdırma tapşırığında hər cümləni eyni ardıcıllıqla yoxlayanda tələsik seçim etmirsən. Öz yazında da işə yarayır: elan, qayda və ya məsləhət yazanda hansı cümlə növünün daha uyğun olduğunu bilirsən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Qayda

• Sadə cümlə bir qrammatik əsas üzərində qurulur. Eyni mübtədaya bağlanan həmcins xəbərlər cümləni mürəkkəbləşdirmir.
• Məqsəd və intonasiyaya görə nəqli cümlə məlumat verir, sual cümləsi cavab almağa yönəlir, əmr cümləsi əmr, xahiş, məsləhət və ya arzu bildirir, nida cümləsi güclü hiss ifadə edir.
• Sual cümləsi sual sözləri, sual ədatları və ya yalnız intonasiya ilə yaranır. Əmr cümləsində xəbər adətən əmr şəklindədir; əmr ədatları da işlənə bilər. Nida cümləsinin yaranmasında intonasiya və nidalar iştirak edir.
• Nəqli cümlə nöqtə, sual cümləsi sual işarəsi ilə bitir. Əmr cümləsinin sonunda intonasiyadan asılı olaraq nöqtə və ya nida işarəsi qoyulur; nida cümləsi nida işarəsi ilə tamamlanır.
• Müəyyən şəxsli cümlə ikitərkiblidir: mübtəda ya işlənir, ya da xəbərdən və məzmundan müəyyənləşir. Mübtədanın yazılmaması təklikdə təktərkiblilik əlaməti deyil.
• Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə icraçı göstərilmir, diqqət görülən işə yönəlir; xəbər üçüncü şəxsin cəmində işlənir.
• Ümumi şəxsli cümlədə fikir hər kəsə şamil edilir. Xəbər çox vaxt ikinci şəxsin təkində və ya üçüncü şəxsin cəmində olur. Əsas meyar ümumiləşmiş mənadır.
• Şəxssiz cümlə yalnız xəbər əsasında qurulur: onun mübtədası nə ifadə olunur, nə də nəzərdə tutulur.
• Adlıq cümlə əşya və ya hadisənin mövcudluğunu adını çəkməklə bildirir; baş üzvü mübtədadır, xəbəri yoxdur. Adlıq, şəxssiz, ümumi şəxsli və qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr təktərkiblidir.
• Söz-cümlə cümlə üzvlərinə ayrılmayan, modal söz, ədat və ya nida ilə ifadə edilən müstəqil cavab, münasibət və ya hiss bildirişidir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Nümunələr

Tipik səhv

Məchul xəbəri görən kimi şəxssiz cümlə seçmə. Əvvəl «nə açıldı?» kimi sualla mübtədanı axtar: tapılırsa, cümlə şəxssiz ola bilməz.

Özünü yoxla

• Azərbaycan diliCümlə üzvləri və sintaktik təhlilİmtahanda cümlə üzvlərini, onların ifadə vasitələrini və hansı üzvə bağlandığını müəyyənləşdirirsən.
• Azərbaycan diliHəmcins üzvlər, əlavə, ara söz və xitabİmtahanda həmcins üzvləri və onların sintaktik vəzifəsini seçir, əlavənin hansı üzvü dəqiqləşdirdiyini…
• Azərbaycan diliTabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələrİmtahanda cümlənin quruluşunu müəyyənləşdirir, tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələri müqayisə edirsən.
• Azərbaycan diliSöz birləşmələri və sintaktik əlaqələrİmtahanda cümlədən söz birləşməsini seçir, təyini birləşmələrin növünü müəyyənləşdirir, tərəflərin hansı nitq…