beta

← Geri

Azərbaycan dili, Morfologiya

Sözün tərkibi və quruluşu: kökü və şəkilçini ayırmağı öyrən

Sözü kökə və şəkilçilərə ayırmağı, onun sadə, düzəltmə, yoxsa mürəkkəb olduğunu tapmağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə açıq dəftər və onun üzərində eynək.

Göz sözünə -lük artır, gözlük alırsan. Bu artıq bədən üzvü deyil, burnunun üstündə duran əşyadır. İndi göz sözünə -lər artır: gözlər. Bu dəfə yeni söz yaranmadı, söz yalnız cəm formasına düşdü.

Sözlər konstruktor kimi qurulur. Kökün üstünə hissələr gəlir: bəziləri yeni söz yaradır, bəziləri yalnız sözün formasını dəyişir. Hansı hissənin nə iş gördüyünü bilsən, uzun bir sözü də bir neçə saniyəyə sökərsən.

Niyə lazımdır

Bu bilik yazılışda da işə yarayır. Sözün necə yarandığını bilsən, onu bitişik, yoxsa defislə yazacağını tez taparsan. Tanımadığın sözün mənasını da çox vaxt kökündən təxmin edə bilərsən: dənizçi sözünü ilk dəfə görsən də, dənizlə bağlı peşə olduğunu anlayarsan.

Testdə səhv adətən bir addımdan gəlir: qrammatik şəkilçini leksik saymaq və ya sözün sonundakı hissəni yersiz ayırmaq. Bu ayrımı bir dəfə yaxşı mənimsəsən, sual hansı formada gəlsə də, eyni yoxlama işləyir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda sözün quruluşunu müəyyən edir, cümlədə düzəltmə isim və ya zərf axtarırsan. Eyni kökdən yaranan sözləri seçmək, leksik şəkilçiləri saymaq, mürəkkəb sözün yazılışını yoxlamaq da tələb olunur. Buna görə sözü hissələrə ayırarkən həm mənasına, həm də şəkilçinin vəzifəsinə bax.

Qayda

  • Kök sözün əsas mənasını daşıyır və müstəqil işlənir; şəkilçi isə ona qoşulur: kənd-li sözündə kök kənd, şəkilçi -li hissəsidir.
  • Leksik şəkilçi yeni mənalı söz düzəldir: əmək → əməkdaş. Ona sözdüzəldici şəkilçi də deyilir.
  • Qrammatik şəkilçi yeni söz yaratmadan sözün formasını dəyişir: otaq → otaqlar. Məsdərin -maq, -mək şəkilçisi də qrammatikdir.
  • Sadə söz leksik şəkilçisiz bir kökdən ibarətdir; qrammatik şəkilçi qəbul etsə də, sadə qalır: dəniz, dənizlərdə.
  • Düzəltmə söz kökə leksik şəkilçi artırmaqla yaranır, bir neçə leksik şəkilçisi də ola bilər: ov-çu-luq. Kökün mənası ilə yaranmış sözün mənası arasında bağlılıq olmalıdır.
  • Mürəkkəb söz ən azı iki sözün birləşib vahid anlayış bildirməsi ilə yaranır: quşüzümü bitki adıdır.
  • Eyniköklü sözlər mənaca eyni kökdən düzəlir: işçi, işsiz, işləmək. Yalnız qrammatik şəkilçilə fərqlənənlər ayrıca düzəltmə sözlər deyil, bir sözün formalarıdır.
  • Yazılış yaranma yolundan asılıdır: müxtəlifmənalı sözlərdən yaranan qaragöz bitişik, əksmənalı sözlərdən yaranan az-çox defislə yazılır. Yaxınmənalı sözlərin birləşməsi və sözün adi təkrarı da defis tələb edir: dava-dalaş, xırda-xırda.
  • Cümlədə əvvəl sözün hansı nitq hissəsi olduğunu yoxla, sonra quruluşunu araşdır: qorxu isimdir, qorxusuz isə sifətdir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Sadə sözdə yalnız bir kök olur və leksik şəkilçi olmur; qrammatik şəkilçi onun quruluşca növünü dəyişmir. Sözü ayırarkən kökün mənasını yoxla: buludlar sözündə -lar yalnız cəmlik bildirir.

Öyrənilməli qayda

Hərəkətin zamanını və ya tərzini bildirən zərfləri tapıb quruluşunu yoxla: sadə zərfdə leksik şəkilçi olmur, düzəltmə zərf isə leksik şəkilçi ilə yaranır. Uşaq gec oyandı, sakitcə geyindi cümləsində gec sadə, sakitcə isə -cə ilə yaranmış düzəltmə zərfdir.

Öyrənilməli qayda

Düzəltmə ismi tapmaq üçün əşya adı bildirən sözün leksik şəkilçi ilə yaranıb-yaranmadığını yoxla: dənizçi sözündə -çi yeni məna yaradır. Hal, cəm və mənsubiyyət şəkilçiləri yeni söz yaratmadığından sadə ismi düzəltmə etmir.

Öyrənilməli qayda

Eyniköklü sözləri seçərkən leksik şəkilçiləri ayır və köklərin həm yazılışını, həm mənasını müqayisə et. Qumlu, qumsuz, qumluq eyni mənalı kökdən yaranır, omonim köklərdən yaranan sözlər isə eyniköklü sayılmır.

Öyrənilməli qayda

Yaxın və ya əks mənalı sözlərin qoşalaşması ilə yaranan mürəkkəb sözləri defislə yaz. Müxtəlif mənalı sözlərdən yaranan bəzi mürəkkəb sözlər bitişik yazılır: itburnu.

Öyrənilməli qayda

Sözün quruluşunu müəyyən edərkən köklərin sayını və şəkilçinin yeni məna yaradıb-yaratmadığını yoxla. Birköklü, leksik şəkilçisiz söz sadə, leksik şəkilçi ilə yaranan söz düzəltmə, bir neçə sözün birləşməsindən yaranan isə mürəkkəbdir: daş, daşlı, daşyonan.

Özünü yoxla

Hər sözə bax, kökü və şəkilçiləri ağlında ayır, sonra cavabı seç.

Nümunələr

1

Limonlar, ovçular, yağlamaq sözlərini təhlil et.

Həllə bax

Həlli: Limon-lar sadə isimdir; -lar yalnız cəmlik bildirir. Ov-çu-lar düzəltmə isimdir; -çu yeni söz yaradır. Yağ-la-maq sözündə bir leksik şəkilçi var: -la; -maq leksik şəkilçilərin sayına daxil edilmir.

2

Uşaq asta danışdı, sonra sevinclə güldü. Zərflərin quruluşunu müəyyən et.

Həllə bax

Həlli: Asta sadədir. Sonra zaman zərfidir və quruluşca sadədir. Sevinclə sözündə -lə isimdən hərəkətin tərzini bildirən zərf yaradıb; söz düzəltmədir.

3

Yaylaq və yayım eyniköklüdürmü?

Həllə bax

Həlli: Xeyr. Birincinin kökü fəsil bildirən yay ismidir, ikincinin kökü isə yaymaq feilinin yay hissəsidir. Köklərin yazılışı eyni olsa da, mənaları fərqlidir.

Tipik səhv

Balıq düzəltmə sözdür: kökü bal, şəkilçisi -ıq.

Balıq sadə sözdür: bütövlükdə kökdür, leksik şəkilçisi yoxdur.

Sözün sonundakı hər tanış hissəni şəkilçi sayma: bal ilə balıq arasında məna bağlılığı yoxdur, ona görə balıq sözünü bal kökündən yaranmış hesab etmək olmaz.

Əvvəl kökü mənasına görə yoxla, sonra şəkilçini ayır.

Mövzu üzrə suallar

Çiçəkçilikdən sözündə neçə leksik şəkilçi var?

Düzəltmə ismi seç.

Əksmənalı sözlərdən yaranan mürəkkəb sözün düzgün yazılışını seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Sonuncu dərs — Eyniköklü sözlər», səh. 57
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Ağac əkən adam — Sözün quruluşca növləri», səh. 46
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Meşə simfoniyası — Mürəkkəb sözlərin yazılışı», səh. 54