Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Sözün morfoloji təhlili: sözü cümlədə addım-addım təhlil et
Sözü cümlədə götürüb nitq hissəsini, kökünü, şəkilçilərini və bütün əlamətlərini ardıcıllıqla göstərməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Sənə tək bir söz versələr: gül. Bu nədir? Bağçada açan çiçəkdir, yoxsa dostuna «bir az gül» deyirsən? Sözün özü cavab vermir, cavabı cümlə verir.
Bağçada gül açdı cümləsində gül isimdir. Bir az gül, kefin açılsın cümləsində isə feildir. Yazılışı eyni olsa da, iki cümlədə tamam başqa iş görür.
Morfoloji təhlil də buradan başlayır: söz cümlədə hansı işi görür və üstündə hansı şəkilçiləri daşıyır. Bunu bir neçə addımla etməyi öyrənəndə «yanlış fikri tap» sualları xeyli asanlaşır.
Niyə lazımdır
Morfoloji təhlil sözü hissələrinə ayırmağı öyrədir: kök haradadır, hansı şəkilçi ona nə məna qatır. Bu, yazanda da işə yarayır. -ı şəkilçisinin mənsubiyyət, yoxsa hal bildirdiyini ayıran adam cümləni daha dəqiq qurur.
İmtahanda hər fikir adətən bir-iki əlamətin üzərində qurulur. Hər sözü eyni ardıcıllıqla yoxlasan, heç bir əlaməti gözdən qaçırmazsan və tələyə düşmək çətinləşər.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan şeir parçası və ya cümlə verir, ardınca həmin parçadakı sözlərin morfoloji xüsusiyyətləri barədə bir neçə fikir irəli sürür. Sən yanlış fikri tapırsan və ya fikirləri cədvəldə doğru və yanlış sütunlarına bölürsən. Fikirlər ismin halına və mənsubiyyətinə, əvəzliyin məna növünə, sifət və zərfin quruluşuna və növünə, feilin növünə, şəklinə, təsriflənib-təsriflənməməsinə aid olur. Bəzən eyni yazılan iki sözün (məsələn, əvəzlik və ədat) fərqini seçmək tələb olunur.
Qayda
Morfoloji təhlil sözün hansı nitq hissəsi olduğunu və nitq hissəsinə xas əlamətləri göstərməkdir. Addımlar belədir:
- Sözü cümlədə götür, suala və mənaya görə nitq hissəsini tap.
- Kökü və şəkilçiləri ayır.
- Nitq hissəsinin əlamətlərini say.
- İsim: ümumi və ya xüsusi, sadə, düzəltmə və ya mürəkkəb, tək və ya cəm, mənsubiyyət, hal.
- Feil: növ, şəkil, zaman, şəxs və kəmiyyət; təsriflənməyən feildirsə, onun növü (məsdər, feili sifət, feili bağlama).
- Sifət, zərf, əvəzlik: quruluşu (sadə, düzəltmə, mürəkkəb) və növü, məsələn, tərzi-hərəkət zərfi, şəxs əvəzliyi.
Köməkçi nitq hissələrində (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida) hal və zaman kimi əlamət olmur; onların növünü və cümlədəki rolunu göstərmək bəs edir.
| Nitq hissəsi | Əlamətlər |
|---|---|
| İsim | Ümumi və ya xüsusi; quruluş; kəmiyyət; mənsubiyyət; hal |
| Feil | Növ; şəkil; zaman; şəxs; kəmiyyət |
| Sifət, zərf, əvəzlik | Quruluş və növ |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Morfoloji təhlildə sözün nitq hissəsi, halı, mənsubiyyəti, feilin şəkli kimi əlamətlər ayrıca müəyyən edilir. Təsriflənən feil həmişə xəbər şəklində olmur: öyrədəydin arzu şəklindədir, öyrətdin isə xəbər şəklindədir.
Öyrənilməli qayda
Morfoloji təhlildə hər sözün nitq hissəsi, quruluşu və qrammatik əlamətləri (feildə təsrif və növ, isimdə hal) müəyyən edilir. Fikri mətndəki konkret söz üzərində yoxla: baxdıqca təsriflənməyən feildir.
Əlaməti tap
Hər cümlədə bir sözə bax və soruşulan əlaməti seç. Əvvəlcə suala və mənaya görə düşün, sonra şəkilçiyə bax.
Nümunələr
Dostumun kitabını oxudum. Təhlil olunan söz: kitabını.
Həllə bax
Həlli: isim, ümumi, sadə, tək, III şəxs mənsubiyyətdə (kitab-ı), təsirlik halda (-nı).
Məktub yazıldı. Təhlil olunan söz: yazıldı.
Həllə bax
Həlli: feil, kök yaz, -ıl şəkilçisinə görə məchul növ, xəbər şəkli, keçmiş zaman, III şəxs tək, təsriflənən feil.
Qar sakitcə yağırdı. Təhlil olunan söz: sakitcə.
Həllə bax
Həlli: zərf, sakit sifətindən -cə şəkilçisi ilə düzəlib, yəni düzəltmə zərfdir; necə? sualına cavab verdiyi üçün tərzi-hərəkət zərfidir.
Tipik səhv
Onun kitabı masadadır. Kitabı təsirlik haldadır, çünki sonunda -ı var.
Onun kitabı masadadır. Kitabı adlıq haldadır (nə masadadır?), -ı isə III şəxs mənsubiyyət bildirir. Kitabı oxudum cümləsində isə kitabı təsirlik haldadır.
Şagirdlər sözü cümlədən ayırıb təhlil edirlər və yazılışına baxıb nitq hissəsini deyirlər. Halbuki eyni söz müxtəlif cümlələrdə fərqli nitq hissəsi ola bilər: Yaz gəldi cümləsində yaz isimdir (nə gəldi?), Məktubu tez yaz cümləsində isə əmr şəklində II şəxs tək feildir.
Eləcə də -ı şəkilçisini hər dəfə təsirlik halın əlaməti saymaq düzgün deyil. Sözü cümlədəki suala və mənaya görə təhlil et.
Özünü yoxla: test
Qaz göldə üzür. və Torpağı qaz. cümlələrində qaz sözünün nitq hissəsini ardıcıllıqla seç.
Birinci cümlədə qaz quşun adını bildirir və isimdir. İkinci cümlədə isə hərəkət bildirir və əmr şəklində olan feildir.
Qələmlərimiz qutudadır. cümləsində qələmlərimiz sözünün düzgün təhlilini seç.
Qələm-lər-imiz sözündə -lər cəm, -imiz isə I şəxs cəmin mənsubiyyət şəkilçisidir. Bu söz hal şəkilçisi qəbul etməyib və adlıq haldadır.
Kaş sən də gələydin. cümləsində gələydin feili haqqında hansı fikir doğrudur?
Gələydin arzu bildirir və arzu şəklindədir. II şəxsin təkində işləndiyi üçün təsriflənən feildir; təsriflənən feil həmişə xəbər şəklində olmur.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliZərfin məna növləriİmtahan cümlələrdəki zərfləri tapıb məna növünü (tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd) müəyyən…
- Azərbaycan diliTərzi-hərəkət zərfləriİmtahan cümlələrdə tərzi-hərəkət zərfini tapıb onun hansı sözə aid olduğunu müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliZərf və digər nitq hissələri kimi işlənən sözlərİmtahan eyni sözü bir neçə cümlədə verir və hansı cümlələrdə onun zərf olduğunu seçdirir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Düşərgələr — Köməkçi nitq hissələri (təkrar)», səh. 72
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İki il ağacda yaşayan qadın Culiya Hillin fədakarlığı — Əsas nitq hissələri (təkrar)», səh. 79