Sözün mənasını kontekstə görə müəyyən etmək: cümlə nə deyir?

Söz və ya ifadə kontekstdə düz, yaxud məcazi mənada işlənə bilər; mənanı ayrıca sözlərdən yox, bütün cümlənin məzmunundan müəyyən et. Məsələn, ipini çəkmək burada «nəzarətdə saxlamaq, tərbiyə etmək» deməkdir.

Tanış olmayan sözün mənasını onun cümlədəki yerinə və ətrafdakı sözlərə görə təxmin et, sonra eyni mənalı yaxın söz seç. Məsələn, təlatüm bu mətndə «çaxnaşma, həyəcan» mənasında işlənib.

Çoxmənalı sözün hansı mənada işləndiyini cümlənin məzmunu, yəni kontekst göstərir, ona görə eyni sözün hər cümlədəki mənasını ayrıca müəyyən et. Məsələn, qoşun düşmən üzərinə yeriyir cümləsində hücum etmək, qoca yolda yeriyir cümləsində addımlamaq nəzərdə tutulur.

Sözün mənasını cümlədən, yəni kontekstdən çıxar: fərqləndirilmiş sözün yerinə eyni mənanı verən söz qoy, cümlənin fikri dəyişməməlidir. Məsələn, vaxt təyin etmək ifadəsində təyin etmək müəyyən etmək deməkdir.

Boşluğa yazılan söz və ya ifadə həm cümlənin quruluşuna, həm ətrafdakı fikrin məzmununa uyğun gəlməlidir: əvvəlcə cümlənin nə demək istədiyini müəyyən et, sonra mənaca yerinə düşəni seç. Məsələn, itirdi sözündən əvvəlki boşluğa vaxt yazmaq olar, yağış isə uyğun deyil.

Tanış olmayan sözün mənasını cümlənin məzmunundan və yanındakı sözlərdən çıxar, izahı kontekstə uyğun gəlməyən variant isə yanlışdır. Məsələn, rəssamın tablosu birləşməsində tablo «şəkil, rəsm» deməkdir.

Sözün mənasını təkcə özünə görə yox, cümlədəki yerinə və ətrafındakı sözlərə baxaraq müəyyən et. Sonra həmin mənanı verən sözü yerinə qoy və cümlənin mənasının dəyişmədiyini yoxla.

Söz əsas mənasında işlənirsə həqiqi, başqa anlayışa bənzədilərək köçürülübsə məcazi mənadadır, mənanı isə cümlənin məzmunu müəyyən edir. Məsələn: yumşaq yastıq həqiqi, yumşaq xasiyyət məcazi mənadadır.

Sözün mənası onu əhatə edən cümlədən, yəni kontekstdən aydın olur. Sözün yerinə təklif etdiyin mənanı qoy: cümlənin mənası pozulmursa, mənanı düzgün müəyyən etmisən, məsələn, güclü yağış ifadəsində güclü “şiddətli” deməkdir.

Tanış olmayan sözün mənasını cümlənin məzmunundan çıxar: sözü həmin yerə uyğun başqa sözlə əvəz et, cümlənin mənası dəyişmirsə, seçim düzgündür. Məsələn, ucqar kənd uzaq, mərkəzdən aralı kənd deməkdir.

Sözün mənasını cümlədəki mühit, yəni kontekst müəyyən edir: eyni söz həqiqi, məcazi və ya tamam başqa mənada işlənə bilər. Məsələn, stəkan dolu idi cümləsindəki söz ilə dolu yağdı cümləsindəki söz yazılışca eynidir, mənaca isə fərqlidir (omonim).

Sözün mənasını cümlədəki yeri müəyyən edir: lüğətdə bir neçə mənası olan sözdən mətndə yalnız cümləyə uyğun gələni götürülür. Məsələn, dərin quyu ifadəsində söz ölçünü, dərin fikir ifadəsində isə mənanın dolğunluğunu bildirir.

Sözün mənasını kontekstdən tapmaq üçün onu cümlədə eyni mənalı sözlə əvəz et: cümlənin fikri dəyişmirsə, məna düzgündür. Söz ilkin mənasından uzaqlaşıbsa, məcazi mənada işlənir: şirin söhbət (dadı yox, xoşagələn).

Məcazi ifadənin mənası ayrı-ayrı sözlərin mənasının cəmindən çıxmır, ifadənin işləndiyi vəziyyətə görə müəyyən olunur. Məsələn, gözdən düşmək ifadəsi “hörmətini itirmək” deməkdir.

Məsəl və atalar sözü müəyyən vəziyyətlərdə deyilən, məcazi mənalı ifadədir. Əvvəl onun ümumi mənasını tap, sonra mətndə həmin mənaya uyğun gələn hadisələri seç və əlaqəni izah et.

Eyni söz fərqli cümlələrdə fərqli məna daşıya bilər, ona görə sözü ətrafındakı sözlərlə birlikdə oxuyub mənasını müəyyən et və variantdakı cümlədə də eyni mənanı yoxla. Məsələn, başı ağrıdı və dağın başı ifadələrində baş sözünün mənası fərqlidir.

Tanış olmayan sözün mənasını cümlənin məzmunundan çıxar: onu ətrafındakı sözlərlə birlikdə oxu, sonra yerinə sinonim qoyub cümlənin mənasının dəyişmədiyini yoxla. Məsələn, qəhrəman əsgər ifadəsində qəhrəman sözü igid deməkdir.

Sözün mənasını cümlədəki yerinə və yanındakı sözlərə görə müəyyən et: onu əvəz edə biləcək söz və ya ifadə seç, sonra cümlənin mənasının dəyişmədiyini yoxla. Məsələn, irad tutmaq ifadəsi “danlamaq” mənasına yaxındır.