Mətnin məzmunu və quruluşu: hekayəni hissələrinə ayırmaq

Obrazın nitqindən onun xarakteri və münasibəti haqqında qənaət çıxararkən yalnız həmin nitqdə deyilənlərə və aydın görünənlərə söykən. Məsələn, səbir lazımdır deyən personaj hadisələrə soyuqqanlı yanaşmağı məsləhət görür.

Fikrin doğru, yanlış və ya ehtimal olduğunu müəyyən edərkən mətnə bax: açıq deyilən doğrudur, mətnə zidd olan yanlışdır, yalnız faktlardan çıxarıla bilən isə ehtimaldır. Məsələn, mətndə qız-gəlinlərin silahlanması göstərilir, deməli, onların döyüşkən olması doğrudur.

Hadisənin səbəbi mətndə açıq yazılıbsa və ya məzmundan aydın çıxırsa, onu müəyyən etmək mümkündür; mətn bu barədə susursa, mümkün deyil. Məsələn, ağanın hücumdan çəkinməsinin səbəbi mətndə məğlubiyyət qorxusu kimi verilib.

Boşluğu doldurarkən cümlənin quruluşuna (bir tərəfdən, digər tərəfdən isə) və mətndə artıq deyilənlərə əsaslan. Yazdığın hər fikir mətnin məzmunundan çıxmalı və cümləyə qrammatik cəhətdən uyğun gəlməlidir.

Cədvəli doldurmaq üçün mətni oxuyub hər personajın üzləşdiyi çətinliyi və onu aradan qaldırmaq üçün gördüyü addımı ayrıca tap. Cavabları mətndəki faktlara söykə, öz təxminini yazma.

Fikrin doğru olub-olmadığını yoxlayanda onu mətndəki konkret cümlə ilə tutuşdur: mətn təsdiq edirsə, fikir doğrudur, əksini deyirsə, yanlışdır. Naxışlardan gizli kod kimi istifadə olunub fikri mətndəki məlumata söykənir.

Fikrin mətndə olub-olmadığını müəyyən edəndə sözləri yox, məzmunu axtar: mətn həmin barədə birbaşa deyirsə, məlumat var; yalnız yaxın mövzuya toxunursa, məlumat yoxdur. Həyat ağacının kökü yeraltı aləmi bildirir kimi qeyd məlumat sayılır.

Yanlış fikri tapmaq üçün hər müddəanı mətndəki məlumatla tutuşdur, mətnə zidd olanı seç. Naxış az yayılıb ifadəsi mətndəki geniş yayılma ilə ziddir.

Cədvəli doldurmaq üçün mətndə hər ornamentin adını tap, yanındakı mənanı və mənbəyi seç, sonra uyğun xanaya qısa yaz. Hər xanaya yalnız sütunun soruşduğu məlumat düşür: ornament, mənası, mənbəyi.

“Mətnə əsasən” deyilirsə, cavab yalnız mətndə yazılanlara söykənir: hadisənin səbəbi mətndə açıq verilibsə, onu müəyyən etmək olur, verilməyibsə, olmur. Məsələn, qala boş idi cümləsi sakitliyin səbəbini göstərir.

Cümləni çıxaranda məzmuna xələl gəlmirsə, o, yalnız əlavə təfərrüat verir; hadisələrin gedişini, səbəb-nəticə əlaqəsini və sonrakı cümlədəki “onlar” kimi sözlərin işarə etdiyi şəxsi bildirən cümlələri atmaq olmaz. Məsələn, əllərində iri dairəli qalxan var idi təfərrüatdır.

Obrazın xarakterini onun mətndəki sözlərinə və hərəkətlərinə görə müəyyən et, yalnız mətndə təsdiqini tapan cəhəti seç. Başqa obrazın hərəkətini ona aid etmə: şəhərin boş olduğunu güman edən Cormağan xan idi, Toxtamış xan yox.

Obrazın xarakter cəhəti onun mətndəki hərəkət və sözlərindən çıxarılır, fikrin əsaslandırılması isə məhz həmin hərəkətə söykənməlidir. Məsələn, hücuma ox yağdırmaqla cavab verilməsi hökmdarın hazırlıqlı olduğunu göstərir.

Eyler-Venn diaqramında ortaq hissəyə yalnız hər iki obyektə aid fikirlər, kənar hissələrə isə yalnız birinə aid olanlar yazılır. Hər fikri mətnlə yoxla: fikir iki şəhərə aiddirsə, yeri kəsişmədədir.

Ziddiyyətli cümlələr eyni məsələ barədə bir-birini inkar edir, onları tapmaq üçün mətnin ayrı hissələrindəki fikirləri müqayisə et. Məsələn, həmişə yüksəlib fikri böyük zərbə almışdır fikri ilə uyğun gəlmir.

Doğru fikri seçəndə hər bəndi mətnin konkret cümləsi ilə tutuşdur: mətndəkinə uyğun gələn fikir doğrudur, mətndə yer almayan və ya əksi deyilən fikir yanlışdır. Məsələn, mətn qəhrəman imtahana getməyib deyirsə, imtahanda uğursuz olması barədə bənd yanlışdır.

Cədvəl tapşırığında hər fikri mətndə axtar: eyni mənanı verən cümlə tapılırsa, məlumat var, tapılmırsa və ya yalnız təxmin etmək olursa, məlumat yoxdur. Məsələn, mətn zavod nə istehsal edir sualına cavab vermirsə, bu fikir «məlumat yoxdur» sütununa düşür.

Hadisənin səbəbini tapmaq üçün mətndə «çünki», «ona görə», «üçün» kimi bağlantılara və hadisənin ardınca gələn izahlara bax; mətn heç nə demirsə, səbəb verilməyib sayılır. Məsələn, kimsə işdən çıxıb yazılıb, amma niyə çıxdığı yoxdursa, səbəb göstərilməyib.

Mətndə açıq deyilən fikir doğrudur, mətnin dediyinin əksi isə yanlışdır. Mətn bir şeyi qəti sübut etmir, yalnız güman edirsə, fikir ehtimaldır; məsələn, güman ki sözü ehtimal bildirir.

Suala mətndə hazır cavab varsa, ona mətnə əsaslanıb cavab vermək olar. Mətndə yazılmayan səbəb, say və ya təfərrüat soruşulursa, cavab tapmaq mümkün deyil, məsələn, müddət haqqında məlumat verilməyibsə, onu soruşan sual cavabsız qalır.

Səbəb hadisənin niyə baş verdiyini, nəticə isə onun ardınca baş verəni bildirir. Boş xanaya uyğun fikri mətndən tap və arada buna görə sözünü deyib əlaqəni yoxla.

Eyler-Venn diaqramında hər çevrənin ayrıca hissəsinə yalnız həmin tərəfin dediyi fikir, kəsişməyə isə hər iki tərəfin dediyi fikir yazılır. Məsələn, iki nəfər eyni məsləhəti verirsə, bu fikir kəsişməyə düşür.

Klasterdə mərkəzi adın ətrafında ona aid cəhətlər yazılır və hər cəhət mətndəki hərəkətdən və ya məlumatdan çıxarılır. Məsələn, komediya yazan adam dramaturqdur.

Obrazın xarakteri ətrafdakıların ona verdiyi qiymətdən də aydın olur, ona görə hər tərəfin sözlərinə baxıb obrazın hansı sifətlərlə təsvir olunduğunu müəyyən et. Məsələn, boş-boş gəzən adam tənbəl sayılır.

Səbəb mətndə açıq bildirilirsə (nəticəsində, görə), onu müəyyən etmək olar; mətndə belə məlumat yoxdursa, səbəb haqqında fikir yürütmək olmaz. Hər bəndi mətnlə tutuşdur və yalnız səbəbi mətndən görünənləri seç.

Cümləni tamamlayan fikir mətnin göstərilən abzasında deyilənlərə uyğun olmalı və cümlədəki müqayisəni pozmamalıdır. Hər variantı abzasla yoxla, məsələn, abzasda deyilməyən xüsusiyyət cümləni tamamlaya bilməz.

Nöqtələrin yerinə yazılan fikir əvvəlki cümlələrdəki səbəb-nəticə əlaqəsini davam etdirməli və mətnin mənasına uyğun gəlməlidir. Məsələn, Su qalxdığına görə küçələr su altında qaldı cümləsində ikinci hissə birincinin nəticəsidir.

Eyler-Venn diaqramında hər çevrəyə yalnız həmin obyektə aid cəhətlər, kəsişmə hissəsinə isə hər ikisinə ortaq cəhətlər yazılır. Mətndən hər obyektin əlamətlərini ayrıca çıxar, sonra eyni olanları ortaya köçür.

Cədvəli doldurarkən hər ölkəyə aid məlumatı mətndən ayrıca tap və qısa, dəqiq cümlə ilə yaz. Sütunun başlığı hansı məlumatı tələb edirsə, yalnız onu göstər.

Fikrin doğruluğunu yoxlayanda onu personajın konkret sözü və ya hərəkəti ilə tutuşdur: mətndə təsdiqini tapan fikir doğrudur, əksini deyən və ya heç nə demirsə, qəbul olunmur. Məsələn, “ancaq sənə etibar edirəm” sözü onun ustaya güvəndiyini göstərir.

Cümləni çıxarıb qalan hissənin hələ aydın olub-olmadığına bax: əvəzlik, ad və ya hadisənin davamı ona bağlıdırsa, cümlə vacibdir. Yalnız əlavə təfərrüat verən cümlə atıla bilər, məsələn, saatın necə qoyulduğunu təsvir edən cümlə.

Fikir mətndə açıq yazılıbsa, “məlumat verilir” sütununa, mətndə heç bir əlaməti yoxdursa, “verilmir” sütununa aiddir; öz təxminini yox, cümlənin mətndəki qarşılığını axtar. Məsələn, ustanın gəncliyi haqqında heç nə yazılmayıb.

Diaqramda fikrin yerini yoxlayanda onu hər iki personajın sözləri ilə ayrıca tutuşdur: yalnız birinə aiddirsə öz çevrəsində, hər ikisinə aiddirsə kəsişmədə durmalıdır. Kimin dediyini səhv salma, məsələn, “yeni mexanizm düz işləyər” sözləri Kamalındır.

Hadisənin səbəbi o zaman açıqlanır ki, mətn “niyə?” sualına özü cavab verir; cavabı yalnız təxmin etmək olursa, səbəb açıqlanmayıb. Məsələn, Kamalın yeni mexanizm istəməsinin səbəbi yazılıb, saatın nə üçün dayandığı isə yox.

Personajın xarakterini başqa personajın sözlərindən çıxar: kimin kimə nə dediyini ayır və hər xarakter cəhətini həmin sözlə əsaslandır. Eyni obrazı müxtəlif adamlar fərqli cəhətdən görə bilər, məsələn, biri bacarığı, digəri səbri qeyd edir.

Səbəb nəticəni doğuran hadisədir, nəticə isə onun ardınca baş verəndir; mətndə bunlar çox vaxt çünki, ona görə sözləri ilə bağlanır. Boş xananı mətndəki həmin əlaqəyə əsasən doldur.

Eyler-Venn diaqramında çevrələrin kəsişməsi hər iki obraza aid olan cəhəti, kənar hissələr isə yalnız birinə aid olanı göstərir. Hər fikri mətndəki faktla yoxla: ikisi də qorxubsa, fikir kəsişməyə düşür.

Səbəb “niyə?” sualına mətndən çıxan cavabdır. Məntiqə uyğun görünsə də, mətndə deyilməyən səbəbi seçmə: qara bulud qalxdı, buna görə torlar yığılmadı.

Mətndə qəti bildirilən məlumat doğrudur, mətnin dediyinin əksi isə yanlışdır; ehtimal edilir, güman olunur kimi ifadələrlə verilən fikir isə ehtimaldır, fakt sayılmır. Məsələn: Alimlər güman edir ki, burada qədim yaşayış olub.

Mətndə açıq deyilən fikir doğrudur, mətnin dediyinə zidd fikir yanlışdır, yalnız mətndən güman edilə bilən fikir isə ehtimaldır. Məsələn, mətndə “yağış yağırdı” yazılıbsa, küçə islanıb fikri ehtimaldır.

Klasterdəki hər bəndi mətnin müvafiq yeri ilə tutuşdur: mətnə zidd olan və ya mətndə heç deyilməyən bənd yanlış yerləşdirilmişdir. Məsələn, mətndə qapının taxtadan olduğu yazılıbsa, qapı dəmirdəndir bəndi səhvdir.

Səbəb hadisənin niyə baş verdiyini bildirir, ona görə hər seçimi “niyə?” sualına mətndəki cavabla yoxla. Mətndə deyilməyən və ya hadisədən sonra gələn əhvalat səbəb sayılmır.

Mətndə deyilən və ya ondan birbaşa çıxan fikir doğrudur, mətnə zidd fikir yanlışdır; öz biliyinə yox, mətnə əsaslan. Məsələn, mətndə qar yağdı yazılıbsa, yağış yağdı fikri yanlışdır.

Fikri sütuna yerləşdirəndə mətnlə yoxla: mətndə deyilən fikir doğrudur, ona zidd fikir yanlışdır, güman edirlər kimi ifadələrlə verilən fikir isə ehtimaldır. Məsələn, mətndə deyilənə görə yazılıbsa, həmin fikir qəti fakt deyil, ehtimal kimi qəbul olunur.

Eyler-Venn diaqramında hər çevrənin kəsişməyən hissəsinə yalnız həmin obyektə xas cəhətlər, kəsişmə hissəsinə isə hər ikisinə aid ortaq cəhətlər yazılır. Hər cəhəti mətndəki məlumatla yoxla.

Hər fikri mətndəki konkret cümlə ilə tutuşdur: mətndə deyilən fikir uyğundur, mətnin dediyinin əksi olan və ya mətndə heç yer almayan fikir isə uyğun deyil. Məsələn, obraz bir şeyə inanmadığını özü deyirsə, “inanmışdı” fikri yanlışdır.

Mətndə açıq yazılan fikir “Doğrudur”, mətnin dediyinə zidd fikir “Yanlışdır” sütununa aiddir. Mətndə heç bir məlumatı olmayan, yalnız mülahizə yürütməyə imkan verən fikir (məsələn, gələcəkdə nə olacağı) isə “Ehtimaldır” sütununa düşür.

Klasterdə obrazın xüsusiyyətləri onun hərəkətlərinə və sözlərinə görə seçilir. Fikir mətndəki konkret davranışla təsdiqlənirsə, boş xanaya yazıla bilər; mətndə olmayan və ya mətnə zidd hərəkət göstərən fikir yazılmır.

Hadisənin səbəbi mətndə açıq deyilirsə (çünki, ona görə və ya cümlədən aydın görünürsə), onu mətnə əsasən müəyyən etmək olar. Mətndə heç bir izahat yoxdursa, səbəbi yalnız təxmin etmək olar; təxmin isə mətnə əsaslanan cavab sayılmır.

Eyler-Venn diaqramında hər çevrənin ayrı hissəsinə yalnız həmin obrazın xüsusiyyətlərini, kəsişmə hissəsinə isə ikisinə də aid olanları yaz. Hər xüsusiyyəti mətndəki hərəkət və ya sözlə əsaslandır, məsələn, qayğıkeşdir yazırsansa, kimə necə qayğı göstərdiyini də qeyd et.

Mətnə görə fikri yalnız mətndə yazılana və ondan birbaşa çıxana görə yoxla; mətndə nə təsdiq, nə inkar olunan fikir, həyatda doğru olsa belə, “məlumat yoxdur” sayılır. Məsələn, mətn karvanlar ipək aparırdı deyirsə, karvanların sayı barədə məlumat yoxdur.

Sualın cavabı mətndə yazılıbsa və ya birbaşa çıxırsa, sual mətnə görə cavablandırıla bilər; mövzuya toxunulsa da, soruşulan detal (vaxt, say, ad) verilməyibsə, cavablandırıla bilməz. Məsələn, karvanlar ipək aparırdı cümləsi “nə aparırdı?” sualına cavab verir, “neçə karvan?” sualına yox.

Bir-birini inkar edən cümlələr eyni məsələ haqqında əks fikir bildirir; onları tapmaq üçün mətnin müxtəlif hissələrindəki eyni mövzulu cümlələri müqayisə et. Məsələn, bu ağac yalnız bizim bağda bitir və bu ağac qonşu kənddə də bitir cümlələri ziddir.