Azərbaycan dili, “Oxu” məzmun xətti
Mətnin əsas fikrini müəyyən etmək: tezis, müddəa və ideya
Uzun mətndə ümumi fikri detallardan ayırmağı, tezisi, müddəanı və ideyanı düzgün tapmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Dostun soruşur: «Kino nə haqda idi?» Sən bütün səhnələri bir-bir danışmırsan. Bir-iki cümlədə əsasını deyirsən, qalan detallar onsuz da ikinci plana keçir.
Mətnlə də belədir. Mətndə ad, tarix, nümunə ola bilər, amma mətndəki fakt və nümunələr ümumi fikri əsaslandırmağa kömək edir. Qəzetdəki başlıq da eyni işi görür: uzun yazının mahiyyətini bir sətrə sığdırır. O bir fikri tapmaq mətnin ümumi məzmununu anlamağa kömək edir.
Niyə lazımdır
İmtahanda variantlar çox vaxt hiyləgər olur: hamısı mətndə var, hamısı doğrudur, amma yalnız biri ümumi fikirdir. Detalı ümumi fikirdən ayıra bilən oxucu belə sualda çaşmır və vaxt itirmir.
Bu bacarıq yazanda da işə yarayır. İnşa və ya məqalənin planı elə buradan başlayır: əvvəl tezis, sonra onu açan müddəalar, sonra faktlar. Uzun xəbəri və ya təlimatı oxuyanda da «əslində mənə nə deyirlər?» sualına tez cavab tapırsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətnin əsas fikrini (tezisini) seçməli və ya yazmalı, abzasın köməkçi fikrinə (müddəasına) uyğun faktları cədvələ daxil etməli və hadisələrin gedişindən çıxan nəticəni və ya mətnin ideyasını ifadə etməlisən.
Qayda
- Qeyri-bədii mətndə müəllifin oxucuya çatdırmaq istədiyi ümumi fikir tezis adlanır.
- Tezisi dəstəkləyən köməkçi fikirlər müddəa adlanır. Bir abzas və ya yarımbaşlıq, adətən, bir müddəanı açır və onu fakt, nümunə ilə əsaslandırır.
- Tezis, adətən, girişdə və ya nəticədə olur. Müddəanı tapmaq üçün abzasın əvvəlinə və sonuna bax.
- Fakt, tarix, ad tezis deyil: tezis fikir bildirir. Düzgün tezis mətnin bütün əsas hissələrini əhatə edir.
- Bədii mətndə nəticə hadisələrin gedişindən çıxır və hərəkətin nəyə gətirdiyini göstərir. İdeya isə müəllifin əsərlə çatdırmaq istədiyi əsas fikirdir və çox vaxt tam cümlə və ya atalar sözü ilə ifadə olunur. Hər ikisi hadisələrə əsaslanmalı, mətnə zidd olmamalıdır.
| Anlayış | Əhatə etdiyi məzmun |
|---|---|
| Tezis | Ümumi fikir |
| Müddəa | Köməkçi fikir |
| Fakt | Fikri əsaslandıran məlumat |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Müddəa mətndəki əsas fikri dəstəkləyən ümumi mülahizədir, faktlar isə onu təsdiqləyən konkret məlumatlardır. Faktların hamısını ümumiləşdirən cümlə müddəa olar; məsələn, bir neçə mənbədə Azərbaycan parçalarından bəhs olunur.
Öyrənilməli qayda
Klasterdəki hər fikir mərkəzdəki obrazın mətndə göstərilən hərəkətinə və ya hissinə söykənməlidir, mətndə olmayan hadisəni isə xüsusiyyət kimi yazma. Məsələn, xəstəyə tələsir hərəkəti peşəyə sadiqliyi göstərir.
Öyrənilməli qayda
Müddəa abzasın və ya hissənin əsas fikridir, faktlar isə onu təsdiq edən ad, tarix və nümunələrdir. Verilmiş faktların hamısına aid ümumi fikri tap, məsələn, müxtəlif alimlərin işi göstərilirsə, müddəa mövzu araşdırılmışdır mənasında olur.
Öyrənilməli qayda
Mətnin əsas fikrini tapmaq üçün hadisələrin sonunda qəhrəmanın hansı dərsi çıxardığına bax və bunu qısa, məzmuna uyğun atalar sözü ilə ifadə et. Nəticə cümləsi “belə etməsəydi, belə olardı” məntiqi ilə yazılır, məsələn, vaxtında gəlsəydi, qatara çatardı.
Öyrənilməli qayda
Nəticə mətndəki fakta və ya müşahidəyə əsaslanmalı, fakt arqument olur, ondan çıxan fikir isə deməli sözü ilə bağlanır. Məsələn: Bitkilər işıqsız solur; deməli, işıq onlara lazımdır.
Əsas fikri tap
Qısa mətni oxu və onun əsas fikrini seç. Diqqət et: səhv variantlar da çox vaxt mətndə var.
Nümunələr
(1-ci abzas) Hərəkət hər yaşda vacibdir. (2-ci abzas) Yaşlılar üçün gündəlik yeriş qan təzyiqini sabit saxlamağa kömək edir. (3-cü abzas) Uşaqlarda hərəkət sümüklərin düzgün inkişafına xidmət edir. (4-cü abzas) Deməli, idman yaşdan asılı olmayaraq lazımdır. Tezisi və iki müddəanı tap.
Həllə bax
Həlli: tezis 1-ci abzasdakı cümlədir, sonuncu abzas onu nəticə kimi təkrarlayır. Müddəalar: 2-ci abzas yaşlılar üçün hərəkətin faydasını açır (fakt: yeriş təzyiqi sabit saxlayır), 3-cü abzas uşaqlar üçün hərəkətin vacibliyini göstərir (fakt: sümüklərin inkişafı).
«Yer kürəsindəki suyun böyük hissəsi şordur və içməyə yararsızdır. Şirin suyun xeyli hissəsi buzlaqlarda saxlanır. Beləliklə, insanın istifadə edə biləcəyi su azdır. Ona görə kranı vaxtında bağlamaq da suya qənaətə kömək edir.» Əsas fikir hansıdır? A) Dünyada su çoxdur. B) Şirin su azdır, ona qənaət etmək lazımdır. C) Şirin suyun xeyli hissəsi buzlaqlardadır. D) Kranı bağlamaq lazımdır.
Həllə bax
Həlli: B. C və D ayrı-ayrı detaldır. A isə əsas fikir deyil: mətn suyun çoxluğunu yox, istifadə edilə bilən suyun azlığını vurğulayır.
«İlk turnirdə məğlub olan Kamran şahmatı atmaq istəyirdi. Atası ona hər gün bir məsələ həll etməyi məsləhət gördü. Kamran bütün qışı hər gün məsələ həll etdi. Yazda keçirilən turnirdə o, birinci oldu.» Hadisələrdən çıxan nəticəni və ideyanı yaz.
Həllə bax
Həlli: nəticə: Kamran hər gün məşq edib növbəti turnirdə qalib gəldi. İdeya: gündəlik məşq uğura aparır.
Tipik səhv
Tezis: Yaşlılar üçün gündəlik yeriş qan təzyiqini sabit saxlamağa kömək edir.
Tezis: Hərəkət hər yaşda vacibdir. Bu fikir həm yaşlılar, həm də uşaqlar haqqındakı abzasları birləşdirir.
Səhv variantdakı cümlə mətndə var və doğrudur, amma cəmi bir abzasın faktına aiddir. Şagirdlər belə cümləni əsas fikir kimi seçir, yaxud tezisi yoxlamadan ilk cümlə ilə eyniləşdirir.
Düzgün yol: variantı bütün abzaslarla yoxla. Əsas fikir faktdan geniş olmalı və mətnin əsas hissələrini birləşdirməlidir.
Özünü yoxla
«Lüğət tanımadığın sözün mənasını öyrənməyə kömək edir. Oradan sözün düzgün yazılışını da yoxlaya bilərsən. Lüğətdəki nümunə cümlələr sözün necə işləndiyini göstərir.» Mətnin bütün əsas hissələrini əhatə edən tezisi seç.
Düzgün tezis sözün mənası, yazılışı və işlənməsi haqqında fikirləri birləşdirir. Digər variantların hər biri mətnin yalnız bir hissəsini əhatə edir.
«Kitabxanada rəflərə mövzu adları yazılıb. Kitabların yerini göstərən elektron kataloq yaradılıb. Girişdə bölmələrin yerləşmə sxemi asılıb.» Bu faktların hamısını ümumiləşdirən müddəanı seç.
Rəflərdəki adlar, elektron kataloq və yerləşmə sxemi oxucunun kitabı tapmasını asanlaşdırır. Bu ümumi fikir müddəadır, sadalanan konkret məlumatlar isə onu əsaslandıran faktlardır.
«Nigar sinif üçün hazırlanmış maketin bir hissəsini təsadüfən qırdı. Əvvəlcə bunu gizlətmək istədi, sonra müəllimə nə baş verdiyini dedi. Müəllim ona kömək etdi və onlar maketi birlikdə bərpa etdilər.» Hadisələrin sadəcə nəticəsini deyil, mətnin ideyasını ifadə edən fikri seç.
Nigar səhvini etiraf etdikdən sonra kömək alıb onu düzəldir; ideya bu hadisədən çıxan ümumi fikirdir. Maketin bərpa edilməsi isə hadisələrin konkret nəticəsidir.
Bu mövzunu tapşırıqlarla möhkəmləndir
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMətnin məzmunu və quruluşuİmtahanda əvvəlcə bədii mətn verilir, sonra məzmuna aid test tapşırıqları gəlir.
- Azərbaycan diliMətni əlaqəni gözləyərək genişləndirməkƏlavə cümlənin nömrələnmiş yerlərdən hansına düşdüyünü tapmalı, verilmiş cümlələri mətndəki boşluqlara…
- Azərbaycan diliSözün mənasını kontekstə görə müəyyən etməkMətndəki işarələnmiş söz və ya ifadənin həmin yerdə nə demək olduğunu seçməli, onun mənasını başqa sözlə…
- Azərbaycan diliFikri fakt və məlumatlarla əsaslandırmaqCədvəldə personajın xüsusiyyətini yazıb mətndən fakt ilə əsaslandırmalı, verilmiş fikrin mətnə görə doğru…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İnsan beyni — Morfemlər və onların semantikası», səh. 6