Mətni əlaqəni gözləyərək genişləndirmək: cümlə hara düşür?

Artırılan cümlə düşdüyü yerdə qonşu cümlələrlə eyni mövzunu davam etdirməli, fikri tamamlamalı və ya ona nümunə verməlidir. Məsələn, naxışlardan danışan abzasın sonuna naxışa bənzər təsvir haqqında cümlə yaraşır.

Cümlələri boşluqlara düzəndə mətnin məntiqi axınını izlə: əvvəl vəziyyətin başlanğıcı, sonra təfərrüat və nəticə gəlir, onun kimi əvəzliklər isə kimə aid olduğu bəlli olandan sonra işlənir.

Cümlə çıxarılanda abzaslar arasındakı keçid və fikrin ardıcıllığı pozulursa, həmin cümlə vacibdir. Yalnız əlavə təfərrüat verən cümləni atmaq məzmuna toxunmur, məsələn, əvvəlki fikri başqa sözlərlə təkrarlayan cümlə.

Giriş hissə mövzunu təqdim edir, əsas hissə onu açır, nəticə yekun vurur. Əlavə cümlə həmin hissənin məzmununa uyğundursa, ora artırıla bilər: giriş ilklərdən danışırsa, başqa bir ilk də əlavə olunar.

Cümlə abzasın mövzusuna yeni təfərrüat əlavə edirsə, həmin abzası genişləndirə bilər. Hər cümlənin hansı abzasın mövzusuna uyğun olduğunu müəyyən et, məsələn, layihənin nələri əhatə edəcəyi haqqında cümlə layihələrdən bəhs edən abzaslara aiddir.

Cümləni çıxaranda sonrakı hissə anlaşılmaz qalmırsa və hadisələrin ardıcıllığı pozulmursa, o cümlə yalnız təfərrüat verir, sonrakı cümlədə işlənən şəxs və ya hadisə həmin cümlədə təqdim olunubsa isə çıxarmaq olmaz. Məsələn, qoca arabaçı kimdir sualının cavabı əvvəlki cümlədədir.

Əlavə olunan cümlə özündən əvvəlki cümlədəki fikri davam etdirməli və ya ondan nəticə çıxarmalıdır, ona görə də eyni mövzudan danışan cümlənin yanına qoyulur. Məsələn, gəmilərin təsvirindən sonra bu, dənizçiliyin qədim olduğunu göstərir cümləsi yerinə düşür.

Mətndə hər cümlə əvvəlki fikirlə bağlıdır və buna görə, bu proses kimi ifadələrlə ona istinad edir. Cümləni çıxardıqda belə istinadlar havada qalırsa, cümlə vacibdir; heç bir ifadə ona söykənmirsə, o, yalnız əlavə məlumatdır.

Çatışmayan cümləni boşluğun əvvəlindəki və sonrakı cümlələrə görə yerləşdir. Zaman bildirən sözlər (gecə, ertəsi gün, bir az keçməmiş) hadisələrin ardıcıllığını göstərir.

Boşluğa cümlə seçəndə həm əvvəlki, həm də sonrakı cümləyə bax: seçilən cümlə hadisələrin ardıcıllığını pozmamalı və sonrakı fikrə yol açmalıdır. Mətnin məzmununa zidd gələn cümlə artıq olur.

Cümlə o abzasın məzmununu genişləndirir ki, həmin abzasda cümlənin mövzusuna toxunulsun; mövzu bir neçə abzasda keçirsə, cümlə onların hamısına uyğun gəlir. Məsələn, çay haqqında cümlə çayın adı keçən abzaslara əlavə olunur.

Cümləni çıxarmazdan əvvəl ondan sonrakı cümləyə bax: orada o, onlar, həmin kimi sözlər çıxarılacaq cümlədəki məlumata aiddirsə, o cümlə qalmalıdır. Yalnız əlavə təfərrüat verən cümlələri hadisələrin gedişinə xələl gətirmədən atmaq olar.

Əlavə olunan cümlə elə yerə qoyulur ki, əvvəlki cümlədəki fikri davam etdirsin və sonrakı cümləyə məntiqi keçid yaratsın; ona görə cümlələrin mövzusunu və bir-birinə bağlanma yerini yoxla (məsələn, Hava soyudu, buna görə qalın geyindik).