Azərbaycan dili, “Oxu” məzmun xətti
Mətnin tərkib hissələri: giriş, əsas hissə və nəticə
Mətnin hansı abzasının giriş, əsas hissə və ya nəticə olduğunu tanımağı, abzasa düzgün başlıq seçməyi və cümlənin mətndəki yerini tapmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Telefonda uzun bir yazı açırsan. Çox vaxt ilk iki-üç cümləyə baxıb qərar verirsən: davam edim, yoxsa keçim? Yazını yaxşı quran adam bunu bilir və elə əvvəldən səni nə iləsə maraqlandırmağa çalışır.
Sonra vəd etdiyini açır: fakt gətirir, izah edir, nümunə göstərir. Sonda isə hamısını bir-iki cümlədə yığır ki, oxuyub qurtaranda əlində aydın bir fikir qalsın. Məktəb inşası da, bloq yazısı da çox vaxt belə qurulur.
Bu üç hissənin adı var: giriş, əsas hissə və nəticə. Onları tanımağı öyrənəndə istənilən mətnin skeleti gözünün qabağında olur.
Niyə lazımdır
Hissələri tanıyan oxucu mətni tez başa düşür: girişdən nədən danışılacağını bilir, nəticədən əsas fikri götürür. Öz inşanı yazanda da bu sxem kömək edir: mövzuya necə başlayacağını, nə vaxt yekun vuracağını bilirsən.
İmtahanda mətnlə bağlı bir çox sual bu skeletə söykənir. Abzasın vəzifəsini görən adam başlığı da, artırılacaq cümlənin yerini də asanlıqla tapır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Verilmiş mətnin abzaslarına baxıb hansı abzasın giriş, əsas hissə və ya nəticə olduğunu müəyyən etməli, abzasa uyğun başlıq seçməli, «Cümləni mətnin hansı yerinə artırmaq olar?» sualına cavab verməlisən. Bəzən sual belə qoyulur: «Mətnin giriş hissəsində nə deyilir?» və ya «Nəticə əsas hissədəki fikirlərə uyğundurmu?»
Qayda
- Giriş, adətən, mövzu haqqında ümumi məlumat verir və mətndə nələrdən danışılacağını bildirir. Bəzən başlanğıcdakı fakt, hadisə, təsəvvür edilən səhnə və ya sual oxucuda mövzuya maraq oyadır. Motivasiya adlanan bu hissə girişə daxildir.
- Əsas hissə girişdə qeyd olunan məsələləri açır: faktlar, izahlar, nümunələr burada verilir. Hər abzas, adətən, bir məsələdən bəhs edir.
- Nəticə əsas hissədəki fikirləri ümumiləşdirir, mətni yekunlaşdırır. Burada əsas hissədən çıxan yeni qənaət, gələcəyə baxış və yekunu tamamlayan əlavə məlumat da verilə bilər.
- Abzasa başlıq verərkən abzasın bütün məzmununu əhatə edən qısa ifadə seç.
| Hissə | Vəzifə |
|---|---|
| Giriş | Mövzu haqqında ümumi məlumat |
| Əsas hissə | Faktlar, izahlar, nümunələr |
| Nəticə | Ümumiləşdirmə |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Mətn giriş, əsas hissə və nəticədən ibarətdir, abzasa verilən başlıq isə onun bütün məzmununu əhatə etməlidir: müalicə mərkəzindən yazılan abzasa “Duz hasilatı” başlığı uyğun gəlmir.
Bu abzas hansı hissədir?
Abzası oxu və onun mətndə nə iş gördüyünü seç. Uzunluğuna yox, vəzifəsinə bax.
Nümunələr
Mətn dörd abzasdan ibarətdir. 1) Meşələr quru sahənin təxminən üçdə birini tutur, lakin onların sahəsi azalır. Yazıda meşənin faydası və azalma səbəbləri nəzərdən keçiriləcək. 2) Meşə havanı təmizləyir, oksigen buraxır, torpağı yuyulmadan qoruyur. 3) Meşələrin azalmasına ağacların kütləvi kəsilməsi və yanğınlar səbəb olur. 4) Deməli, meşəni qorumaq həm təbiətə, həm insana xidmətdir.
Həllə bax
Həlli: birinci abzas giriş, ikinci və üçüncü abzaslar əsas hissə, dördüncü abzas nəticədir. Girişdə deyilən iki məsələnin (fayda, azalma səbəbləri) hər biri ayrıca abzasda açılıb.
Mətn belə başlayır: «Təsəvvür et ki, bir səhər bütün işıqlar sönüb. Elektriksiz bir gün necə keçərdi? Bu yazıda elektrikin həyatımızdakı yerindən və ondan qənaətlə istifadə yollarından danışılacaq.» Motivasiya hansı cümlələrdir?
Həllə bax
Həlli: ilk iki cümlə motivasiyadır, çünki oxucunu düşündürür. Üçüncü cümlə isə toxunulacaq məsələləri bildirir. Hər üç cümlə birlikdə giriş təşkil edir.
Əsas hissədə deyilir: müntəzəm kitab oxuyan şagirdin söz ehtiyatı artır, ifadələri daha rəvan olur. Hansı cümlə nəticə ola bilər: a) «Deməli, müntəzəm oxu nitqi zənginləşdirir.» b) «Kitabların qiyməti ildən-ilə artır.»
Həllə bax
Həlli: a), çünki əsas hissədəki faktlardan çıxır. b) isə oxunun nitqə təsiri ilə bağlı fikirləri yekunlaşdırmır.
Həllə bax
- Əvvəlcə hissələri ayır: 1-ci abzas giriş, 2-ci və 3-cü abzaslar əsas hissə, 4-cü abzas nəticədir.
- Girişdə iki məsələ var: suyun faydası və ona qənaət yolları. 2-ci abzas faydadan, 3-cü abzas qənaətdən danışır.
- Artırılacaq cümlə 3-cü abzasdakı suya qənaət yollarına daha bir nümunə əlavə edir. Ona görə qənaətdən bəhs edən abzasa uyğun gəlir.
3-cü abzasa, çünki o abzas suya qənaət yollarından danışır.
Tipik səhv
Yuxarıdakı çalışmada «Yay axşamıdır...» ilə başlayan abzas uzundur, içində çox təfərrüat var, deməli, əsas hissədir.
Ulduzlar haqqında olan «Yay axşamıdır...» abzası mənzərə çəkib mövzuya maraq oyadır və nədən danışılacağını bildirir, deməli, uzun olsa da, girişdir.
Şagirdlər bəzən ətraflı izah verilən abzası əsas hissə hesab edirlər. Halbuki girişdəki motivasiya da ətraflı ola bilər. Hissəni adlandırarkən onun vəzifəsinə bax: mövzuya maraq oyadır, məsələləri araşdırır, yoxsa fikirləri yekunlaşdırır?
Başlıq seçərkən də abzasın bütün məzmununu nəzərə al: bir cümləyə uyğun gələn başlıq bütün abzasa uyğun olmaya bilər.
Özünü yoxla
Mətn belə başlayır: «Köhnə sandıqdan saralmış bir məktub tapılır. Görəsən, bu məktub keçmiş haqqında nə danışa bilər? Yazıda məktubların tarixi öyrənməkdə rolundan bəhs edəcəyik.» Bu hissənin əsas vəzifəsi nədir?
Sandıqdan məktub tapılması və onun haqqında sual oxucuda maraq oyadır, son cümlə isə mövzunu bildirir. Bunlar girişin vəzifələridir.
Abzası oxu və bütün məzmununu əhatə edən başlığı seç: «Dulusçu əvvəlcə gili yoğurur, sonra ona qab forması verir. Hazırlanan qab qurudulur və sobada bişirilir.»
«Gil qabın hazırlanma mərhələləri» başlığı abzasda sadalanan bütün işləri əhatə edir. Digər başlıqlar yalnız bir mərhələni bildirir.
Mətnin əsas hissəsində şagirdlərin tamaşa üçün rolları bölüşdürməsindən, birlikdə məşq etməsindən və bir-birinə kömək göstərməsindən danışılır. Bu fikirləri ümumiləşdirən nəticəni seç.
Birlikdə işləməyin əhəmiyyəti rolların bölüşdürülməsindən, birgə məşqdən və qarşılıqlı köməkdən çıxan ümumi qənaətdir. Bu cümlə əsas hissədəki fikirləri yekunlaşdırır.
Mövzunu sınaqda yoxla
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMətnin məzmunu və quruluşuİmtahanda əvvəlcə bədii mətn verilir, sonra məzmuna aid test tapşırıqları gəlir.
- Azərbaycan diliMətni əlaqəni gözləyərək genişləndirməkƏlavə cümlənin nömrələnmiş yerlərdən hansına düşdüyünü tapmalı, verilmiş cümlələri mətndəki boşluqlara…
- Azərbaycan diliSözün mənasını kontekstə görə müəyyən etməkMətndəki işarələnmiş söz və ya ifadənin həmin yerdə nə demək olduğunu seçməli, onun mənasını başqa sözlə…
- Azərbaycan diliMətnin əsas fikrini müəyyən etməkMətnin əsas fikrini (tezisini) seçməli və ya yazmalı, abzasın köməkçi fikrinə (müddəasına) uyğun faktları…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Bir eposun izi ilə — Sual, əmr, nida cümlələrinin yaranma yolları», səh. 78
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Qədimdə yazı materialları — Sözlərin təkrarından yaranan mürəkkəb sözlər», səh. 46