Fikri fakt və məlumatlarla əsaslandırmaq: mətndən sübut tap

Obrazın xarakter cizgisini yazanda onu mətndən götürülmüş konkret hərəkət, söz və ya fikirlə əsaslandır. Məsələn, qorxaqdır demək üçün qəhrəmanın məğlubiyyətdən çəkinməsinə aid yeri qeyd et.

Verilmiş fikri mətnlə əlaqələndirəndə öz mövqeyini bildir, sonra onu mətndən gətirdiyin konkret faktla əsaslandır. Mətndə həyat ağacı dastanla bağlıdır kimi istinad inandırıcı olur.

Bəndi seçəndə mətndə hər dövr haqqında nə deyildiyini oxu, sonra seçimini həmin cümləyə istinad edərək əsaslandır. Bəzək xarakteri daşıyır cümləsi müasir dövrün məqsədini göstərir.

Mətnə əsasən fikrin üç halı olur: mətndəkinə uyğun fikir doğru, ona zidd fikir yanlış, açıq deyilməyən, ancaq mətndən təxmin edilən fikir ehtimaldır; mətndə əsası olmayan fikir doğru sayılmır. Məsələn, qala boşdursa, qalada müqavimət var idi fikri yanlışdır.

Atalar sözünü mətnlə əlaqələndirəndə əvvəl onun mənasını öz sözlərinlə izah et, sonra mətndən konkret hadisə göstərib bu mənaya necə uyğun gəldiyini əsaslandır. Bu söz hesablanan nəticənin gözlənilmədən dəyişməsi mənasını verir.

Mətn fikri təsdiq edirsə, fikir doğrudur, ona zidd olarsa yanlışdır; mətndə nə təsdiq, nə inkar tapılmırsa, fikir ehtimal sayılır. Məsələn, alverçinin parçanı Təbrizdən almasından mətn bəhs etmir, ona görə fikir ehtimaldır.

Xüsusiyyəti əsaslandırmaq üçün əvvəl keyfiyyəti adlandır, sonra onu təsdiq edən konkret hərəkəti, sözü və ya davranışı mətndən gətir. Məsələn, qayğıkeş yazırsansa, anasının sevinci üçün atdığı addımı dəlil göstər.

Eyler-Venn diaqramında yalnız bir personaja aid cəhətləri onun öz çevrəsinə, hər ikisinə xas olanları kəsişməyə yaz; hər cəhəti mətndəki hadisə və ya sözlə əsaslandır. Məsələn, ikisində də görünən keyfiyyət kəsişmədə yer alır.

Mətndə müəllifin bəyəndiyi cəhətlər təbliğ, qəbul etmədiyi cəhətlər isə tənqid olunur. Hər xüsusiyyəti mətndən götürülmüş konkret fakt və ya sözlə əsaslandır.

Mətndə təsdiqlənən fikir doğrudur, mətnə zidd fikir yanlışdır, hələ gerçəkləşməmiş layihə və ya güman isə ehtimaldır. Hər fikri mətnlə tutuşdur və yalnız öz sütununa uyğun gələni seç.

Mətnə əsasən doğru fikri seçəndə hər bəndi mətndəki konkret cümlə ilə tutuşdur və obrazın sonradan dəyişən mövqeyini əvvəlki mövqeyi ilə qarışdırma. Məsələn, körpünü sel aparıb deyən obraz körpüdən xəbərdardır.

Mətndə açıq yazılan fikir doğrudur, mətnə zidd olan yanlışdır; mətndə nə təsdiq, nə inkar olunan, yalnız məzmundan güman edilən fikir ehtimaldır. Məsələn, uşağın tam sağaldığı yazılmayıb, yalnız rahat nəfəs aldığı deyilib.

Hadisənin səbəbi mətndə çünki, ona görə kimi sözlərlə və ya əvvəlki cümlələrdəki vəziyyətlə göstərilirsə, onu müəyyən etmək olar. Mətndə izah yoxdursa, səbəb məlum deyil; öz təxminini yazma.

Eyler-Venn diaqramında yalnız bir obraza aid cəhətlər onun öz çevrəsinə, ikisinə də aid cəhətlər ortaq hissəyə yazılır və hər cəhət obrazın mətndəki hərəkəti ilə əsaslandırılır. Məsələn, qətiyyətlidir – piyada getməyə hazır olduğunu bildirir.

Atalar sözünün mənasını əvvəl öz sözlərinlə izah et, sonra onu təsdiq edən mətn faktlarını göstər. Məsələn, ağıl yaşda deyil, başdadır sözü insanı yaşına görə yox, əməlinə görə qiymətləndirməyi öyrədir.

Obrazın xarakter cəhətini adlandır və onu mətndəki konkret hərəkət ya sözlə əsaslandır, çünki ümumi fikir kifayət deyil. Məsələn, təcrübəlidir – çaya çatanda dayaz keçidi seçir.

Fikir mətndə açıq və ya mənaca verilibsə, məlumat var sayılır; mövzuya aid olsa da mətndə olmayan rəqəm, ad və ya səbəb isə məlumat yoxdur deməkdir. Məsələn, qazıntını kimin apardığı mətndə göstərilməyibsə, bu fikir ikinci sütuna düşür.

Suala mətnə əsasən yalnız cavabı mətndə açıq yazılmışdırsa cavab vermək olar. Mövzuya aid olsa da səbəbi, sayı və ya adı mətndə göstərilməyən sual cavabsız qalır, onu öz biliyinlə tamamlama.

Mənaca zidd cümlələr eyni obyekt haqqında bir-birini inkar edən hökmlər deyir, buna görə mətnin müxtəlif yerlərində eyni mövzulu fikirləri müqayisə et. Məsələn, divar yenidir və divar köhnəlib cümlələri bir-birini təkzib edir.

Verilmiş fikri şərh edəndə əvvəl onu öz sözlərinlə izah et, sonra mətndən götürdüyün konkret fakt və ya sitatla əsaslandır. Məsələn, mətndə rəqs səhnəsi verilir; bu, insanların bayram duyğusunu göstərir.

Təbliğ və tənqid olunanı tapmaq üçün müəllifin hansı davranışı bəyəndiyini və hansının pis nəticə verdiyini gör, sonra fikrini mətndən konkret cümlə və ya hadisə ilə əsaslandır. Məsələn, “Saat tələsəni sevmir” sözü tələskənliyin tənqidinə dəlildir.

Mətndə birbaşa deyilən fikir doğrudur, mətnin dediyinin əksi yanlışdır; güman edilir kimi sözlərlə verilən fikir isə yalnız ehtimaldır. Hər fikri mətndəki ifadə ilə tutuşdurub cədvəlin sütununu yoxla.

Cümlənin mətnə uyğun olub-olmadığını yoxlamaq üçün onu mətndəki müvafiq yerlə sözbəsöz tutuşdur: mətndə deyilənin əksi və ya mətndə olmayan məlumat yanlışdır. İl, rəqəm və gözlənilmədən kimi sözlər çox vaxt fərqi göstərir.

Seçdiyin bəndi mətndən götürülmüş konkret faktla əsaslandır: fakt fikri təsdiq edən məlumat, rəqəm və ya hadisə olmalıdır. Əsaslandırma çünki, buna görə kimi sözlərlə seçim ilə fakt arasında əlaqə qurmalıdır.

Aforizmi mətnlə əlaqələndirəndə əvvəl fikrin mənasını aç, sonra hər obrazdan mətndə olan bir hərəkət və ya sözü sübut kimi göstər. Faktın fikri necə təsdiqlədiyini də yaz.

Obrazın xarakter cəhəti onun hərəkət və sözlərindən çıxarılır: cəhəti bir sözlə adlandır, sonra onu mətndəki konkret faktla əsaslandır. Dəyişikliyi göstərmək üçün əvvəlki və sonrakı davranışı müqayisə et.

Obrazın xüsusiyyətini yalnız adlandırmaq kifayət deyil, onu mətndəki hərəkət, söz və ya hadisə ilə əsaslandır. Dəyişikliyi görmək üçün qəhrəmanın əvvəlki və sonrakı davranışını müqayisə et.

Müddəanı təsdiq etmək üçün mətndən onu sübut edən konkret faktlar seç: tarix, ad, say, hadisə. Müddəaya yaxın olsa da mətndə olmayan məlumat fakt sayılmaz.

Fikrə münasibət bildirəndə əvvəl mövqeyini (razıyam, ya razı deyiləm) yaz, sonra mətndən götürdüyün iki-üç faktla onu əsaslandır. Əsaslandırma mövqeyinə uyğun olmalı və mətnə zidd düşməməlidir.

Obrazın xüsusiyyətini onun hərəkətlərindən və sözlərindən çıxar. Hər xüsusiyyət üçün mətndən bir konkret hərəkət və ya cümlə göstər: təkcə xüsusiyyətin adını yazmaq kifayət deyil, onun harada üzə çıxdığı da göstərilməlidir.

Müddəa ümumi fikirdir, onu təsdiq edən fakt isə mətndən götürülmüş konkret məlumatdır; verilmiş fakta baxıb ondan çıxan ümumi nəticəni müddəa kimi yaz. Məsələn, yeni park salındı və yeni körpü tikildi faktlarının müddəası şəhər abadlaşır ola bilər.

Fikrə münasibət bildirəndə əvvəl öz mövqeyini aydın yaz, sonra onu mətndən götürülmüş konkret faktlarla əsaslandır. Məsələn, kitab insanı zənginləşdirir fikrini mətndəki konkret hadisə ilə dəstəkləmək olar.