beta

← Geri

Azərbaycan dili, “Oxu” məzmun xətti

Sözün informativ, poetik, terminoloji funksiyası necə tanınır

Bir sözün cümlədə məlumat verdiyini, obraz yaratdığını, yoxsa termin olduğunu ayırmağı və onu başqa funksiyada işlətməyi öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: günəşli gündə qumlu sahilə gələn dəniz dalğaları.

Dalğa sözünü götür. Fizika dərsində müəllim dalğadan danışanda bu söz dəqiq elmi anlayışdır. Yayda dəniz kənarında «Bu gün dalğa böyükdür» deyəndə isə sadəcə vəziyyəti xəbər verirsən.

İndi isə bunu təsəvvür et: konsertdən sonra «zalda alqış dalğası qopdu» yazırsan. Burada heç kim su görmür, amma alqışın necə yayıldığını gözünün önündə canlandırırsan.

Söz eyni sözdür, işi isə tamam başqadır. Bu üç işi tanımağı öyrənəndə mətnə daha diqqətli baxacaqsan.

Niyə lazımdır

Bu bacarıq mətni dərindən oxumağa kömək edir. Şeirdə müəllifin hansı sözlə obraz qurduğunu görürsən, dərslikdə termini adi sözlə qarışdırmırsan, öz inşanda isə sözü yerində işlədirsən.

İmtahanda bu tapşırıq yalnız sözü tanımaqla bitmir: həmin sözlə başqa funksiyada cümlə qurmalısan. Ona görə hər funksiyanın necə «işlədiyini» hiss etmək əzbərdən daha faydalıdır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Mətndə işarələnmiş söz və ifadənin informativ, poetik, yoxsa terminoloji funksiyada işləndiyini müəyyən etməli, sonra həmin sözü başqa funksiyada işlədərək cümlə qurmalısan. Cavab, adətən, cədvəl şəklində yazılır.

Qayda

  • İnformativ funksiya: söz adi mənada işlənir, məlumat verir. Məsələn, soyuq su birləşməsində soyuq sözü belədir.
  • Poetik funksiya: söz daha çox məcazi mənada işlənir, kontekstdə obraz, təsvir və təsir yaradır; epitet, metafor, təşbeh, mübaliğə bu funksiyanı yerinə yetirir. Soyuq baxış birləşməsində soyuq sözü poetikdir.
  • Terminoloji funksiya: söz elmin, peşənin müəyyən sahəsində dəqiq anlayışı bildirir, yəni termin kimi çıxış edir. Belə söz məcazi deyil, onun mənası dəqiq müəyyən edilib.
  • Funksiyanı sözün özü deyil, cümlə və mətn müəyyən edir. Eyni söz üç funksiyada da işlənə bilər.
  • Yoxlama: söz kontekstdə obrazlılıq və təsir yaradırsa, poetikdir. Obraz yoxdursa və söz sahənin dəqiq anlayışıdırsa, terminolojidir; sadəcə məlumat verirsə, informativdir. Başqa funksiyada konteksti dəyiş. Sabitləşmiş məcaz məlumat verə bilər.
Sözün funksiyası
FunksiyaMeyar
İnformativAdi məlumat
PoetikObraz və təsir
TerminolojiSahəyə aid dəqiq anlayış

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Söz həqiqi mənada məlumat verirsə, informativ, məcazi mənada obraz yaradırsa, poetik funksiyadadır; sahə anlayışını bildirirsə, terminoloji funksiyadadır. Məsələn, isti çay informativ, isti münasibət isə poetik işlənmişdir.

Öyrənilməli qayda

Söz məlumat vermək üçün işlənəndə informativ, məcazi və obrazlı işlənəndə poetik, elm sahəsinin anlayışını bildirəndə terminoloji funksiyada olur. Məsələn, qara bulud informativ, qara fikirlər poetik, qara dəlik isə terminoloji sayılır.

Öyrənilməli qayda

Söz həqiqi mənada məlumat verirsə informativ, bədii təsvir üçün məcazi mənada işlənirsə poetik, elm sahəsinin anlayışını adlandırırsa terminoloji funksiya daşıyır. Məsələn, soyuq su birləşməsində söz informativ, soyuq baxış birləşməsində poetikdir.

Funksiyanı özün tap

Cümləni oxu və fərqləndirilmiş sözün hansı funksiyada işləndiyini seç.

Nümunələr

1

Kök sözünün funksiyasını müəyyən et: a) «Ağacın kökü torpağa dərin işləmişdi». b) «Kök sözün leksik mənalı, şəkilçisiz əsas hissəsidir». c) «Nənəmin sözləri yaddaşımda ağac kimi kök salıb».

Həllə bax

Həlli: a) informativ (bitkinin hissəsi barədə məlumat). b) terminoloji (dilçilik termini). c) poetik (söz ağaca bənzədilib, obraz yaradılıb).

2

«Qışın soyuq nəfəsi pəncərələri dondurdu». «Bu suda natrium ionu üstünlük təşkil edir». «Dünən axşam yağış yağdı». Fərqləndirilmiş sözlər: nəfəs, ion, yağış.

Həllə bax

Həlli: nəfəs poetik (qışa canlı kimi nəfəs verilib), ion terminoloji (kimya termini), yağış informativ (sadə məlumat).

3

«Günəş səhər dağın başına qızıl tac qoydu» cümləsində tac hansı funksiyadadır və onu informativ funksiyada necə işlətmək olar?

Həllə bax

Həlli: poetikdir, çünki dağın başında parlayan işıq taca bənzədilib, təsvir yaranıb. İnformativ nümunə: «Padşahın başında tac vardı».

Tipik səhv

«Köynəyin qolu cırılıb»: qol məcazi mənadadır, deməli, poetikdir.

«Köynəyin qolu cırılıb»: qol məcazi mənadadır, lakin obraz yaratmır, adi məlumat verir, yəni informativdir.

Funksiyanı sözün özü deyil, cümlə müəyyən edir, ona görə məcazı görən kimi poetik yazma: əvvəl bax, obraz və təsir varmı.

Terminoloji funksiya üçün söz elmin və ya peşənin dəqiq anlayışını bildirməlidir, ona görə sadəcə mürəkkəb və ya əcnəbi görünən sözü termin hesab etmə.

Özünü yoxla

«Düyməni çantanın kiçik gözünə qoydum.» Fərqləndirilmiş söz hansı funksiyadadır?

«Dilçilikdə xəbər mübtəda haqqında məlumat verən baş üzvdür.» Fərqləndirilmiş söz hansı funksiyadadır?

«Anam ipək parçadan yaylıq tikdi» cümləsində fərqləndirilmiş söz informativ funksiyadadır. Hansı cümlədə həmin söz poetik funksiyada işlənib?

Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Böyük ömrün dan yeri», səh. 10
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 11-ci sinif, «Təbii bulaqlar muzeyi – Naxçıvan», səh. 78