Azərbaycan dili, Fonetika
Sözün hərf və səs tərkibi: yazdığın və dediyin
Sözün neçə hərfdən və neçə səsdən ibarət olduğunu sayacaq, yazılışla deyilişin harada ayrıldığını görəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
İndi «dörd» sözünü ucadan de və sondakı səsə qulaq as. Yazıda d var, amma qulağına çatan [t] olur. «Kitab» da elədir: yazırsan b, deyirsən [kitap].
Deməli, yazdığın ilə dediyin həmişə üst-üstə düşmür. Diktantda çox səhv məhz buradan çıxır: adam eşitdiyini yazır, hərf isə başqa cür tələb edir.
Yaxşı xəbər odur ki, bu fərqlər qaydasızdır deyə qorxmağa dəyməz. Onlar təkrarlanır və nə vaxt baş verdiyini öyrənmək olar.
Niyə lazımdır
Hərfi səsdən ayırmağı bacaran düzgün yazır və düzgün danışır: «kəndi» deyib yoxlayırsan, «kənd» sözünü səhvsiz yazırsan. Bu bacarıq imla ilə bağlı bütün mövzularda işinə yarayır.
İmtahanda isə suallar tez-tez bir neçə sözü birdən yoxlayır. Hər sözün tələffüzünü kvadrat mötərizədə öz-özünə yazsan, səhv variantı bir baxışda görərsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Mətndən nömrələnmiş sözlər seçilir və onların fonetik xüsusiyyətləri soruşulur: yazılışı ilə deyilişi eynidirmi, hərflərin və səslərin sayı bərabərdirmi, kar samit varmı, qalın və ya dodaqlanan sait varmı. Cədvəldə doğru və yanlış fikirləri ayırmaq, bir-iki sözün səs tərkibinə görə fikirlərin yerini tapmaq da tələb olunur. Bəzən yazıda olan hərfin deyilişdə başqa səs verməsini görməlisən.
Qayda
- Hərf yazıda işlənən işarədir, səs isə tələffüz olunan hissədir. Sözün tələffüz formasını kvadrat mötərizədə yazırıq, məsələn, [kitap] və buna transkripsiya deyilir.
- Samitlər səs tellərinin iştirakına görə kar və cingiltili olur. Cütlər: p–b, t–d, k–g, s–z, ş–j, ç–c, f–v. Digər cütlər q–[k″], ğ–x, y–[x′]. [k″] klub, konsert sözlərindəki k səsidir, [x′] isə ləçək, məktub sözlərindəki k hərfinin səsidir.
- Söz sonunda b, c, d, g çox vaxt karlaşır: dörd [dört]. Saitlə başlayan şəkilçi artanda cingiltili səs qalır: dördü.
- K hərfi sözdən asılı olaraq [k], [g], [x′] və başqa səslər verir: kitab, bitki [bitgi], çörək [çörəx′]. Saitlə başlayan şəkilçi gələndə Azərbaycan mənşəli çoxhecalı sözün sonunda k–y, q–ğ əvəzlənməsi olur: çörəyi, otağı.
- Söz ortasında n hərfi b samitindən əvvəl [m] kimi deyilir: anbar [ambar].
Sözlərin düzgün tələffüzü orfoepik norma adlanır. Hərfləri və səsləri ayrı-ayrı say, sonra bir-biri ilə müqayisə et.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Samitin kar və ya cingiltili olması yazıya görə yox, deyilişə görə müəyyən edilir: sözün sonundakı k saitlə başlayan sözdən və ya şəkilçidən əvvəl y kimi deyilir (böyük əməllər [böyüy əməllər]). Kar samitlər p, ç, t, k, s, ş, f, x, h səsləridir.
Öyrənilməli qayda
Bəzi sözlərdə n hərfi b samitindən əvvəl [m] kimi oxunur: zənbil [zəmbil]. Qoşa samit isə iki eyni hərflə yazılır: diqqət.
Öyrənilməli qayda
Sözdə yazılış tələffüzdən fərqlənə bilər: söz sonunda b, c, d, g samitləri kar [p, ç, t, k] kimi eşidilir (palıd kimi sözdə son samit [t] səslənir). Saitlə başlanan şəkilçi artırılanda q samiti ğ-yə (bulaq – bulağın), çoxhecalı sözlərdə k samiti isə y-yə (çörək – çörəyi) keçir.
Öyrənilməli qayda
Hərf sayı səs sayına həmişə bərabər olmur: bəzən yazıda olmayan səs tələffüz edilir. Saitləri dilin və dodağın vəziyyətinə görə ayır: ü incə, qapalı və dodaqlanan, o isə qalın, açıq və dodaqlanan saitdir.
Qulağını yoxla
Hər sualda sözü içində bir dəfə de, sonra variantı seç.
Nümunələr
dörd sözünün hərf və səs tərkibini yaz.
Həllə bax
Həlli: Hərflər d, ö, r, d, yəni 4 hərf. Tələffüz [dört], yəni 4 səs. Hərflərin və səslərin sayı bərabərdir, amma sondakı d hərfi kar [t] kimi deyilir.
| Yazılış | Tələffüz | Say |
|---|---|---|
| dörd | [dört] | 4 hərf, 4 səs |
Hansı sözdə k hərfi cingiltili səs kimi deyilir: park, itki, çörəyi?
Həllə bax
Həlli: itki sözündə k hərfi cingiltili [g] kimi deyilir: [itgi]. Çörəyi sözündə k hərfi yoxdur, onun yerində y var. Park sözündə isə k kar samit olaraq qalır.
[kənt] və [armut] tələffüzlərini orfoqrafik yaz.
Həllə bax
Həlli: Sondakı kar səsi yoxlamaq üçün saitlə başlayan şəkilçi əlavə et: kəndi, armudu. Cingiltili səs saxlanır, ona görə düzgün yazılış kənd və armuddur.
Tipik səhv
«Eşitdiyim kimi yazıram: [qalip], deməli, qalip. Yazıda b olsaydı, deyəndə də [b] eşidilərdi.»
Yazılış: qalib. Deyiliş: [qalip]. Yoxlama: qalibi, burada b geri qayıdır.
Şagird sözü eşitdiyi kimi yazır və ya yazıdakı hərfin hər dəfə eyni səs verdiyini düşünür. Halbuki yazılış orfoqrafik qaydaya, deyiliş isə tələffüz qaydasına tabedir və onlar uyğun gəlməyə bilər.
Şübhə olanda sözə saitlə başlayan şəkilçi artır və cingiltili səsin geri qayıtdığını yoxla.
Özünü yoxla
Şənbə sözündə n hərfi [m] kimi deyilir. Bu sözün hərf və səs sayı haqqında düzgün fikri seç.
Şənbə sözünün hərfləri ş, ə, n, b, ə, [şəmbə] tələffüzündəki səslər isə [ş], [ə], [m], [b], [ə]-dir. Bir səsin başqası ilə əvəzlənməsi səs sayını dəyişmir.
Corab sözünü tələffüz et. Bu sözün deyilişində hansı kar samit var?
Corab sözü [corap] kimi deyilir: sondakı b karlaşaraq [p] səsinə çevrilir. Samitin kar və ya cingiltili olduğunu deyilişə görə müəyyən edirsən.
Daraq sözünə -ı şəkilçisi artır. Düzgün yazılışı seç.
Daraq sözünün sonundakı q saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə ğ ilə əvəzlənir: darağı.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliSaitlərin növləriBir və ya iki söz verilir, ortaq xüsusiyyətlər üçün boş xanalar qoyulur.
- Azərbaycan diliAlınma sözlərdə o və a saitləriSözlərdə bir hərf buraxılır və sən onu yazmalısan.
- Azərbaycan diliQoşa samitlə bitən təkhecalı sözlərCümlədə nömrələnmiş hərflər verilir və hansı qoşa samitin bir üzvünün atılmalı olduğunu seçməlisən.
- Azərbaycan diliSözün fonetik təhliliVerilən bir və ya iki sözün deyilişi ilə yazılışı müqayisə olunur, sonra bir neçə fikrin hansının doğru…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Orxan və Təpəl — Sözlərdə samitlərin deyilişi və yazılışı», səh. 10
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Jan Valjan — “K” samitinin deyilişi və yazılışı», səh. 14