Azərbaycan dili, Fonetika

Sözün fonetik təhlili: söz necə yazılır, necə deyilir

Bir sözü tələffüzünə görə yazmağı, hərf və səsləri saymağı, saitləri və samitləri növünə görə ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Kitab sözünü ucadan, tək de. Sonda nə eşidirsən? Çox güman ki, [b] yox, [p] eşidirsən: [kitap]. Bayraq sözünü de, sonu [x] kimi səslənir.

Amma söz kitab yazılır. Yazı bir cürdür, səs başqa cür. Hamısı da belə deyil: ev deyəndə sondakı [v] olduğu kimi qalır.

Fonetik təhlil bu iki üzü yan-yana qoyur: söz necə yazılır, necə deyilir. Fərqləri görməyi bir dəfə öyrənsən, bu tip tapşırıqlar sənə tapmaca kimi gələcək.

Niyə lazımdır

Tapşırıqda adətən bir neçə fikir verilir və bəzən onlardan biri tələffüzdəki kiçik bir dəyişikliyə dayanır. Sözü səs-səs yazmasan, doğru görünən fikir səni aldadır. Transkripsiyanı bir dəfə düz yazsan, qalan fikirləri səsləri sayıb növlərinə ayırmaqla yoxlayırsan.

Bundan başqa, bu vərdiş orfoqrafiyada da kömək edir. Dörd sözünü [dört] kimi eşitdiyini bilsən, yazanda səhvən dört yazmazsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Verilən bir və ya iki sözün deyilişi ilə yazılışı müqayisə olunur, sonra bir neçə fikrin hansının doğru olduğu soruşulur. Fikirlər adətən bunlardır: hərflərin və səslərin sayı bərabərdir, neçə cingiltili samit var, kar və cingiltili samitlər yanaşı gəlir, saitlər açıq və ya qapalıdır, deyilişlə yazılış arasında neçə fərq var. Deməli, hər sözü əvvəlcə tələffüzünə görə yazıb sonra fikirləri bir-bir yoxlamaq lazımdır.

Qayda

Fonetik təhlildə söz iki formada yazılır: orfoqrafik formada (rəng) və tələffüz formasında, yəni transkripsiyada, kvadrat mötərizədə ([rənk]).
Hərflərin və səslərin sayı müqayisə edilir.
Saitlər doqquzdur. Açıq saitlər: a, ə, e, o, ö; qapalı saitlər: ı, i, u, ü. Qalın saitlər: a, ı, o, u; incə saitlər: e, ə, i, ö, ü.
Samitlər kar və cingiltili olur. Kar – cingiltili cütlər: p – b, f – v, t – d, s – z, ş – j, ç – c, k – g, x – ğ, [k′] – q, [x′] – y. Cingiltili l, m, n, r samitlərinin kar qarşılığı yoxdur.
Çoxhecalı və bəzi təkhecalı sözlər ayrılıqda deyildikdə sondakı b, c, d, g karlaşır (kitab – [kitap]), amma ev – [ev] deyilir. Azərbaycan mənşəli çoxhecalı söz ayrılıqda deyildikdə sondakı q [x] kimi səslənir (bayraq – [bayrax]). Qoşa kar samitin ikincisi bəzən cingiltili tələffüz olunur (toppuz – [topbuz]).

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Samitlər kar və cingiltili olur, bəzi cingiltili samitlərin kar qarşılığı var (məsələn, c – ç, ğ – x). Fonetik təhlildə sözün deyilişi yazılışla müqayisə edilir: uşaqcanlı sözü [uşaxcannı] kimi tələffüz olunur.

Öyrənilməli qayda

Fonetik təhlildə sözü deyildiyi kimi yaz və hərf, səs sayını, saitlərin növünü, kar və cingiltili samitləri ayrıca müəyyən et. Qoşa samitlərdən ikincisi cingiltiləşə bilər: hətta [hətda].

Qulağını yoxla

Hər sözü ucadan, tək de, sonra doğru variantı seç.

Nümunələr

Rəng sözünü təhlil et. Transkripsiya [rənk], çünki sonda g kar k kimi eşidilir. Hərflər 4 (r, ə, n, g), səslər 4-dür ([r], [ə], [n], [k]). Sait ə açıq və incədir. Samitlər: [r], [n] cingiltili, [k] kar. Deyilişlə yazılış arasında bir fərq var.

Dörd sözünü təhlil et. Transkripsiya [dört], sonda d kar t kimi eşidilir. Hərflər 4, səslər 4-dür. Sait ö açıq və incədir. Samitlər: [d], [r] cingiltili, [t] kar samitdir.

Bayraq sözündə kar samitlərin sayı cingiltili samitlərin sayından azdırmı? Transkripsiya [bayrax]. Samitlər: [b], [y], [r] cingiltili, [x] kardır. Kar samit 1, cingiltili samit 3-dür, fikir doğrudur.

Tələffüzə görə samitlər
Söz və tələffüz	Cingiltili	Kar
rəng [rənk]	[r], [n]	[k]
dörd [dört]	[d], [r]	[t]
bayraq [bayrax]	[b], [y], [r]	[x]

Tipik səhv

Bulud sözündə cingiltili samitlər b və d-dir, l sayılmır, çünki onun kar cütü yoxdur.

Bulud – [bulut]. Cingiltili samitlər [b] və [l]-dir, [t] kardır. Söz yenə bulud yazılır.

Kar qarşılığı olmasa da, l, m, n, r samitləri cingiltilidir. Samitin kar, yoxsa cingiltili olmasını yazılışa görə yox, transkripsiyadakı səsə görə müəyyən et. Transkripsiya yazıya keçmir: [rənk] deyirik, amma yenə rəng yazırıq.

Belə səhv etməmək üçün əvvəlcə transkripsiyanı səs-səs yaz, sonra hər samitin üstündə kar, yoxsa cingiltili olduğunu qeyd et.

Özünü yoxla

Corab sözünü ayrılıqda tələffüz etdikdə hərf və səs sayı necə olur?

Qanad sözünü ayrılıqda dedikdə neçə cingiltili samit səslənir?

Üzüm sözündəki saitlərin hər ikisi hansı xüsusiyyətləri daşıyır?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Orxan və Təpəl — Sözlərdə samitlərin deyilişi və yazılışı», səh. 10