Azərbaycan dili, Fonetika
Alınma sözlərdə o və a saitləri: eşitdiyini yox, yazılışı yadda saxla
Alınma sözdə qulağın [a] eşidəndə hansı hərfi yazmalı olduğunu ayırd etməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Çamadanı yığırsan, üstünə bir qutu konfet qoyursan. Bu iki sözü ucadan desən, birinci hecada qulağın eyni səsi eşidir: [a]. Amma yazıda biri a ilə, o biri o ilə yazılır. Dostuna mesaj yazanda barmağın bir anlıq dayanır: kanfet, yoxsa konfet?
Bunun səbəbi var. Belə sözlərin çoxu dilimizə rus dili vasitəsilə gəlib. Rus dilində vurğusuz o çox vaxt [a] kimi deyilir, yazıda isə o qalır. Biz sözü də, onun yazılışını da elə götürmüşük. Kompot və komanda sözlərində də eyni hal var: deyəndə bir cür, yazanda başqa cür.
Deməli, burada qulaq yaxşı köməkçi deyil. Bu mövzuda yaddaş və lüğət işləyir. Yaxşı tərəfi odur ki, bu sözləri hər gün görürsən: mağazada, kitabda, telefonda. Gözün düzgün yazılışa öyrəşdikcə səhv yazılış özü sənə qəribə görünməyə başlayır.
Niyə lazımdır
Konfet, kompüter, komanda kimi sözləri hər gün yazırsan: inşada, mesajda, ərizədə. Bir hərf səhv olanda söz dərhal gözə batır. Oxuyan adam da fikrinə yox, səhvinə baxmağa başlayır.
İmtahanda isə cərgədəki iki sözün ikisini də düz bilməlisən. Birini tapıb o birində yanılsan, sual əldən çıxır. Ona görə birinci sözə baxıb dayanma, cərgənin axırına qədər get. Kiçik bir vərdiş də işə yarayır: şübhəli sözü yavaş-yavaş, hərf-hərf oxu, sanki onu ilk dəfə görürsən. Belə oxuyanda yaddaşındakı düzgün şəkil tez yada düşür.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Sözlərdə bir hərf buraxılır və sən onu yazmalısan. Çox vaxt ikisözlü cərgələr verilir və sual belə olur: “Hansı cərgədə hər iki sözdə eyni hərf buraxılıb?” Bu tapşırıqlarda tələffüzdə yanıldıran sözlər seçilir, əsasən alınma sözlər. Bəzən yanlış yazılmış sözü tapıb düzəltmək də lazım gəlir.
Qayda
Bəzi sözlərdə yazıdakı o saiti deyilişdə [a] kimi eşidilir. Məsələn, kosmonavt sözünü [k'asmanaft], konfet sözünü [k'anfet] kimi deyirik. Bu alınma sözlərdə yazıda o hərfi qalır: onların düzgün yazılışı orfoqrafik normada və lüğətdə göstərilib. Azərbaycan mənşəli sözlərin çoxu isə deyildiyi kimi yazılır, ona görə bu qeyd əsasən alınma sözlərə aiddir; aşağıdakı siyahılar nümunədir.
- Bu mövzuda hər sözə şamil olan ümumi qayda yoxdur, sözün yazılışını yadda saxla və şübhə olanda lüğətə bax.
- o ilə yazılan sözlərə nümunələr: kosmonavt, problem, avtomat, konfet, kompüter, şokolad, komanda.
- a ilə yazılan alınma sözlər də var: çamadan, pianino, filarmoniya, fanatizm. Burada eşitdiyin a düzdür və onu o ilə əvəz etmək olmaz.
- Eyni cərgədə başqa saitləri də qarışıq salmaq mümkündür: ü və i (müxbir), ə və a, ü və u. Hər sözü ayrıca yoxla.
| o ilə | a ilə |
|---|---|
| konfet | çamadan |
| kompüter | pianino |
| problem | fanatizm |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Alınma sözlərdə a və o saitləri tələffüzdə qarışa bilər (metafor, mavzoley), ona görə hər cərgədə sözləri tam yaz və buraxılan hərfləri müqayisə et.
Özünü yoxla: o, yoxsa a?
Hər sualda düzgün variantı seç. Səsə yox, yazılışa güvən.
Nümunələr
k...nsert və k...mpüter sözlərində hansı hərf buraxılıb?
Həllə bax
Həlli: Hər iki söz o ilə yazılır: konsert, kompüter. Deyilişdə birinci hecada bəzən [a] eşidilsə də, yazıda o qoyulur. Cavab: o.
Düzgün yazılışı seç: kanfet, konfet.
Həllə bax
Həlli: Konfet düzgündür. [k'anfet] sözün deyilişidir, yazılışı deyil.
avtomat, prablem, kollektiv sözlərindən hansı yanlış yazılıb?
Həllə bax
Həlli: Prablem yanlışdır, çünki söz problem kimi yazılır. Avtomat və kollektiv düzgündür.
Tipik səhv
çomodan
çamadan
Şagird alınma sözdə [a] eşidəndə onu mütləq o ilə yazmaq lazım olduğunu düşünür və düzgün a hərfini də dəyişir, halbuki çamadan, pianino, filarmoniya kimi sözlərdə a düzdür.
Doğru yol belədir: tələffüzə görə yox, sözün yadda saxladığın yazılışına və lüğətə görə qərar ver.
Mövzu üzrə suallar
ş...k...lad sözündə buraxılmış hərfləri ardıcıllıqla seç.
Düzgün yazılış şokoladdır: hər iki boşluğa o yazılır. Tələffüzdə [a] eşidilməsi yazıda a işlətməyə əsas vermir.
Hansı cərgədə hər iki boşluğa a yazmalısan?
Pianino və fanatizm sözlərində buraxılmış hərf a-dır. Komanda və avtomat sözlərində isə göstərilən boşluqlara o yazılır.
Alınma sözdə [a] eşidirsən, amma a, yoxsa o yazacağına əmin deyilsən. Nə etməlisən?
Bu sözlərin hamısına tətbiq olunan ümumi qayda yoxdur. Şübhələndikdə sözün düzgün yazılışını lüğətdən yoxlamalısan.
Bu mövzunu sınaqda yoxla
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliSaitlərin növləriBir və ya iki söz verilir, ortaq xüsusiyyətlər üçün boş xanalar qoyulur.
- Azərbaycan diliSözün hərf və səs tərkibiMətndən nömrələnmiş sözlər seçilir və onların fonetik xüsusiyyətləri soruşulur: yazılışı ilə deyilişi…
- Azərbaycan diliQoşa samitlə bitən təkhecalı sözlərCümlədə nömrələnmiş hərflər verilir və hansı qoşa samitin bir üzvünün atılmalı olduğunu seçməlisən.
- Azərbaycan diliSözün fonetik təhliliVerilən bir və ya iki sözün deyilişi ilə yazılışı müqayisə olunur, sonra bir neçə fikrin hansının doğru…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Uğurun sirri — Sözlərdə saitlərin yazılışı», səh. 6