Azərbaycan dili, Fonetika
Saitlərin növləri: hər saiti üç əlamətlə tanı
Hər saiti üç əlamətə görə tanımağı və sözdəki saitlər haqqında fikirləri tez yoxlamağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Güzgünün qarşısında yavaş-yavaş «a», sonra «o» de. Hər iki dəfə ağız açılır, amma «o» deyəndə dodaqların girdələnib irəli çıxır. İndi «i» de: ağız çox az açılır.
Deməli, hər sait ağızda bir neçə hərəkətin birləşməsidir. Dil irəli və ya geri çəkilir, alt çənə çox və ya az enir, dodaqlar girdələnir və ya girdələnmir.
Bu üç hərəkəti bir-birindən ayırmağı öyrənsən, doqquz saitin hər birini cəmi üç sözlə təsvir edə bilərsən.
Niyə lazımdır
Bu bölgü sonrakı mövzuların bünövrəsidir. Ahəng qanunu qalın-incə və dodaqlanan-dodaqlanmayan saitlərə söykənir. Məsələn, söz qalın saitlə bitəndə -lar, incə saitlə bitəndə -lər şəkilçisini alır.
İmtahanda saitlərin üç əlaməti haqqında hər fikri cədvəllə tutuşdurmaq kifayətdir. Cədvəl yadındadırsa, belə fikirlərdə cavabı təxmin etmirsən, dəqiq bilirsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Bir və ya iki söz verilir, ortaq xüsusiyyətlər üçün boş xanalar qoyulur. Altında nömrələnmiş fikirlər olur və sən ya klasteri tamamlayan, ya da tamamlaya bilməyən fikirləri seçirsən. Fikirlər sözdəki saitlərə, onların qalın-incə, açıq-qapalı, dodaqlanan-dodaqlanmayan olmasına, hecaların sayına və bəzən kar samitin olmasına aid olur. Başqa tapşırıqda iki saitin ortaq xüsusiyyəti soruşulur.
Qayda
Azərbaycan dilində 9 sait var. Hər saiti üç əlamətə görə təsnif et:
- dilin vəziyyətinə görə: qalın (a, ı, o, u) və incə (e, ə, i, ö, ü);
- alt çənənin vəziyyətinə görə: açıq (a, e, ə, o, ö) və qapalı (ı, i, u, ü);
- dodaqların vəziyyətinə görə: dodaqlanan (o, ö, u, ü) və dodaqlanmayan (a, ı, e, ə, i).
| Sait | Dil | Alt çənə | Dodaqlar |
|---|---|---|---|
| a | qalın | açıq | dodaqlanmayan |
| ı | qalın | qapalı | dodaqlanmayan |
| o | qalın | açıq | dodaqlanan |
| u | qalın | qapalı | dodaqlanan |
| e | incə | açıq | dodaqlanmayan |
| ə | incə | açıq | dodaqlanmayan |
| i | incə | qapalı | dodaqlanmayan |
| ö | incə | açıq | dodaqlanan |
| ü | incə | qapalı | dodaqlanan |
Sözdə saitlərin sayı hecaların sayına bərabərdir. Sözü hecalara böl və hər saiti cədvəldən yoxla.
Tapşırıqlarda istifadə olunan qayda
Öyrənilməli qayda
Saitlər qalın–incə, açıq–qapalı və dodaqlanan–dodaqlanmayan olur; samitlər isə səs tellərinin iştirakına görə kar və cingiltili bölünür. Məsələn, o qalın, açıq, dodaqlanan; ı qalın, qapalı, dodaqlanmayan saitdir.
Özünü yoxla
Hər sualda bir düzgün variant var. Tərəddüd etsən, cədvələ bax.
Nümunələr
gözəl sözünün saitlərini təsnif et.
Həllə bax
Həlli: Saitlər ö və ə-dir. İkisi də incə və açıqdır. ö dodaqlanandır, ə isə dodaqlanmayandır. Söz ikihecalıdır (gö-zəl).
bulud sözünə uyğun gələn fikirləri seç. 1. Bütün saitləri qalındır. 2. Açıq sait var. 3. Dodaqlanmayan sait var. 4. İkihecalıdır.
Həllə bax
Həlli: Saitlər u və u-dur, ikisi də qalın, qapalı və dodaqlanandır. Buna görə 1-ci fikir doğrudur, 2 və 3 yanlışdır. Söz bu-lud kimi bölünür və ikihecalıdır, deməli, 4-cü fikir də doğrudur. Cavab: 1 və 4.
ı və u saitlərinin ortaq xüsusiyyətlərini tap.
Həllə bax
Həlli: İkisi də qalın və qapalıdır. Fərqləri dodaqların vəziyyətindədir: u dodaqlanır, ı dodaqlanmır. Ortaq xüsusiyyətlər: qalın və qapalı.
Tipik səhv
o dodaqlanan saitdir, deməli, qapalıdır.
o açıq saitdir, həm də dodaqlanandır: bunlar iki ayrı əlamətdir.
Şagird açıq-qapalı əlamətini dodaqlanma ilə qarışdırır, halbuki hər əlaməti ayrıca yoxlamaq lazımdır: açıq-qapalı alt çənədən, dodaqlanma isə dodaqlardan asılıdır, ona görə də o və ö açıq olsa da, dodaqlanan saitlərdir.
Başqa səhv ı ilə i-ni qarışdırmaqdır: ı qalın, i isə incədir, hər ikisi qapalı olsa da, qalın-incə əlaməti onları ayırır.
Özünü sına
e saitinin üç əlamətini düzgün göstərən variantı seç.
e dilin vəziyyətinə görə incə, alt çənənin vəziyyətinə görə açıq, dodaqların vəziyyətinə görə dodaqlanmayan saitdir.
i və ü saitlərinin ortaq əlamətləri hansılardır?
Hər iki sait incə və qapalıdır. Dodaqların vəziyyətinə görə isə fərqlənirlər: i dodaqlanmayan, ü dodaqlanan saitdir.
qarışqa sözündə neçə açıq, neçə qapalı sait var?
qarışqa sözünün saitləri a, ı, a-dır. a açıq, ı qapalı olduğuna görə sözdə 2 açıq və 1 qapalı sait var.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliSözün hərf və səs tərkibiMətndən nömrələnmiş sözlər seçilir və onların fonetik xüsusiyyətləri soruşulur: yazılışı ilə deyilişi…
- Azərbaycan diliAlınma sözlərdə o və a saitləriSözlərdə bir hərf buraxılır və sən onu yazmalısan.
- Azərbaycan diliQoşa samitlə bitən təkhecalı sözlərCümlədə nömrələnmiş hərflər verilir və hansı qoşa samitin bir üzvünün atılmalı olduğunu seçməlisən.
- Azərbaycan diliSözün fonetik təhliliVerilən bir və ya iki sözün deyilişi ilə yazılışı müqayisə olunur, sonra bir neçə fikrin hansının doğru…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 1-ci hissə, «Uğurun sirri — Sözlərdə saitlərin yazılışı», səh. 6