beta

← Geri

Azərbaycan dili, Fonetika

Qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər: bir samit nə vaxt düşür

Təkhecalı sözün sonundakı qoşa samitdən birinin nə vaxt düşdüyünü, nə vaxt qaldığını tez yoxlamağı öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: məktəb masasında açıq dəftər, taxta xətkeş, karandaş və pozan.

«Fənlər» sözü bir n ilə yazılır. Tək halda isə bu söz fənn yazılır, iki n ilə. Bəs ikinci n hara getdi?

Penalındakı xətkeş də eyni yolu keçib: söz xətt kökündən yaranıb, amma ikinci t yazılmır.

Səbəb iki suala sığır: sözdə neçə heca var və ona artırılan hissə nə ilə başlayır? Bunu yoxlamağa öyrəşəndə sirli ilə sirri arasında daha çaşmayacaqsan.

Niyə lazımdır

Bu sözlər hər yerdə qarşına çıxır: haqlı, fənlər, sehrkar, rəhmdil. İnşada və ya ərizədə sirrli yazsan, oxuyan bunu dərhal görür, ən diqqətli mətn də səhvə görə zəif görünür.

İmtahanda bu, qısa suallardan biridir. Qaydanı bilmək düzgün yazılışı seçməyi asanlaşdırır, bilməyən isə bir-birinə çox oxşayan yazılışlar arasında çaşır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Cümlədə nömrələnmiş hərflər verilir və hansı qoşa samitin bir üzvünün atılmalı olduğunu seçməlisən. Eyni cümlədə həm təkhecalı kök, həm də çoxhecalı sözlər olur, ona görə hər sözdə əvvəlcə hecaların sayına, sonra artırılmış şəkilçinin ilk səsinə baxmaq lazımdır. Bəzən də qoşa samitin yanında artıq sait yazılıb-yazılmadığı yoxlanılır. Beləliklə, tapşırıq həm qaydanı bilməyi, həm də sözün yazılışını diqqətlə müqayisə etməyi tələb edir.

Qayda

  • Eynicinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlərə (fənn, xətt, sirr, haqq) samitlə başlayan şəkilçi artırdıqda qoşa samitin biri düşür: sirr – sirli, haqq – haqlar, xətt – xətkeş.
  • Saitlə başlayan şəkilçi artırılanda iki samit də qalır: sirr – sirri, haqq – haqqı.
  • Hiss sözü bu qaydada istisna sayılır: hisslər. Hiss sözünə -siz artırıldıqda kökdə bir s düşür: hiss + siz = hissiz. Nəticədə iki s yazılır: biri kökdən, digəri şəkilçidən gəlir.
  • Belə söz mürəkkəb sözün ikinci tərəfi olarsa, sonda bir samit yazılır: rəsm + xətt = rəsmxət.
  • Müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlərdə (üzr, qəsr, sehr, rəhm) samitlərin arasına sait yazılmır. Danışıqda eşidilən [üzür] və ya [sehir] yazıya keçmir: üzrxah, sehrkar, rəhmdil.
Qoşa samitin dəyişməsi
Artırılan hissəDüzgün yazılış
sirr + lisirli
hiss + sizhissiz

Tapşırıqlarda işlənən qayda

Öyrənilməli qayda

Təkhecalı sözün sonunda eyni iki samit varsa və ona samitlə başlayan şəkilçi artırılırsa, bu samitlərdən biri yazılmır: fənn + lər = fənlər. Bəzi alınma sözlər isə qoşa yox, tək samitlə yazılır: aparat, konqres.

Özünü yoxla: hansı yazılış düzgündür?

Hər dəfə sözə ya şəkilçi, ya da ikinci söz artırılır. Əvvəlcə hecaları say. Şəkilçi artırılıbsa, onun ilk səsinə bax; mürəkkəb sözdə isə ikinci tərəfin hansı söz olduğunu tap.

Nümunələr

1
sirr + li sözünü düzgün yaz. Şəkilçi samitlə başlayır, iki r-dən biri düşür: sirli. Sirrli yanlışdır.
2
haqq + ı sözünü düzgün yaz. Şəkilçi saitlə başlayır, iki q qalır: haqqı. Haqı yazılışı səhvdir.
3
həbs + xana sözünü düzgün yaz. Kök müxtəlifcinsli samitlərlə bitir (b və s), aralarına sait artırılmır: həbsxana. Həbisxana yanlışdır.
4
Hansı sözdə səhv var: hissiz, fənlər, haqqlar, qəsrdə?
Həllə bax
  1. hissiz: bu, istisnadır. Kökdəki bir s düşür, şəkilçidən bir s gəlir və iki s alınır. Düzgündür.
  2. fənlər: fənn təkhecalıdır və eyni iki samitlə bitir. -lər samitlə başlayır, buna görə bir n düşür. Düzgündür.
  3. qəsrdə: s ilə r müxtəlifcinsli samitlərdir, heç nə atılmır. Düzgündür.
  4. haqqlar: haqq eynicinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı sözdür, -lar isə samitlə başlayır. Deməli, bir q düşməlidir: haqlar.

Səhv yazılan haqqlardır, düzgünü haqlar.

Tipik səhv

diqət, nəqaş, haqı

diqqət, nəqqaş, haqqı

Çoxları qoşa samiti atmağı hər qoşa samitli sözə şamil edir. Qayda isə yalnız eynicinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı kökə samitlə başlayan şəkilçi artırılanda işləyir. Diqqət və nəqqaş çoxhecalıdır, onların qoşa samiti saxlanılır. Haqqı sözündə isə şəkilçi saitlə başlayır, ona görə samiti atmaq düzgün deyil.

Alınma konqres və aparat sözləri isə kökündən bir samitlə yazılır. Müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitən kökdə (həbs) heç nə atılmır. Qərar verməzdən əvvəl bu şərtləri və istisnaları yoxla.

Qısa test

Xətt sözünə əvvəl -lər, sonra ayrıca -i şəkilçisi artır. Düzgün yazılışları seç.

Hansı cütdə həm hiss + dən, həm də sirr + dən düzgün yazılıb?

Üzr sözünə -lü şəkilçisi artırıldıqda düzgün yazılışı seç.

Bu mövzunu tapşırıqlarla möhkəmlət

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinifMövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Rozetta daşının sirri — Hiperonim və hiponim, Qoşa samitlə bitən sözlərin deyilişi və yazılışı», səh. 34