Səslər, düzgün yazılış və tələffüz: eşitdiyini yox, düzgününü yaz

Alınma sözlərin daxilindəki qoşa saitlər və qoşa samitlər yazıda qorunur; məsələn, -iyyət hissəsində iki y yazılır. Sözləri yoxlayarkən hərfin buraxılmasını, artıq artırılmasını və hərflərin sırasının dəyişməsini orfoqrafik səhv say.

Söz sonunda [x] səslənən q hərfi samit qarşısında [x], sait qarşısında [ğ] kimi deyilir; n ilə bitən sözlərdə cəm şəkilçisinin l samiti [n] səslənir. Bəzi alınma sözlərdə sait uzanır və transkripsiyada həmin saitin ardınca iki nöqtə qoyulur.

Yazıda yanaşı gələn eyni saitlər tələffüzdə bir uzun səsə çevrilə bilər, lakin hər iki hərf saxlanır. Söz daxilində sf birləşməsi [sv], kk qoşalığı isə [kg] səslənə bildiyindən yazılışı yalnız eşidilən səslərlə müəyyən etmə.

Sözün axırındakı b, c, d, g hərfləri samit qarşısında müvafiq olaraq [p], [ç], [t], [k] səslənir, ardınca sait gələndə isə cingiltililiyini saxlayır. Cümlədə son samitin deyilişini seçərkən növbəti sözün ilk səsini nəzərə al.

Çoxhecalı sözlərin bir qismində saitlə başlanan şəkilçinin təsiri ilə son q hərfi ğ, [x′] kimi səslənən son k hərfi isə y ilə əvəz olunur. Bəzi alınma sözlərdə son q dəyişmədiyindən təkcə son hərfə baxmaqla qərar vermə.

Alınma sözlərin daxilində qoşa sait və samitlərin sayını tələffüzə əsasən azaltmaq olmaz; -iyyət hissəsi də qoşa y ilə yazılır. Hər sözü ayrıca yoxla: eyni sözdə həm sait, həm də samit qoşalığı ola bilər.

Fonetik təhlildə hərflərin sayını, səslərin xüsusiyyətlərini və yazılışla deyiliş arasındakı fərqləri ayrıca yoxla; söz sonunda b karlaşa, nb birləşməsi [mb] səslənə bilər. Dodaqlanan saitlər o, ö, u, ü-dür; qalın və incə saitlərin qarışması ahəngi pozur, heca sayı saitlərlə müəyyənləşir, samitin kar və ya cingiltili qarşılığı isə səs cütlərinə görə yoxlanır.

Bəzi ikihecalı isimlər saitlə başlanan hal və ya mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edəndə son hecadakı qapalı saiti itirir. Bu sözlərdə şəkilçini artırarkən kökün saitinin saxlanıb-saxlanmadığını yoxla.

İncə saitlər e, ə, i, ö, ü; dodaqlananlar o, ö, u, ü; qapalılar ı, i, u, ü-dür. Yazılışa əsaslanan təhlildə hər təkrarlanan hərfi ayrıca say, samitləri kar və cingiltili qruplara ayır və hər sətirdəki iki şərtdən birinin doğru, digərinin yanlış olduğunu yoxla.

Orfoqrafik norma sözün qəbul edilmiş hərf tərkibini və hərflərin sırasını qorumağı tələb edir. Qoşa saitlərin bir uzun səs kimi eşidilməsi yazıda hərfin buraxılmasına əsas vermir; qoşa samitləri və yanaşı samitlərin sırasını da ayrıca yoxla.

Tələffüzdə nl birləşməsi [nn], zl birləşməsi [zd], tl birləşməsi isə [td] kimi səslənə bilər; məsdərin sonundakı q [x], k isə [x′] olur. Dəyişən səsləri sayarkən həm yanaşı samitləri, həm də sözün sonunu yazılışla müqayisə et.

Eynicinsli qoşa saitlər bir uzun səs kimi deyilsə də, yazıda hər ikisi göstərilir; qoşa samitlərin sayını da eşidilişə görə azaltmaq olmaz. Sözün düzgünlüyünü yoxlayarkən həm hərflərin sayını, həm də düzülüşünü nəzərə al.

Alınma sözlərdə yanaşı eyni saitlər bir uzun səs kimi deyilsə də, yazıda hər iki sait saxlanır; söz daxilindəki ss və cc kimi qoşa samitləri də tələffüzə görə tək yazmaq olmaz. Səhvi müəyyənləşdirərkən hər sözdə sait və samitlərin sayını, həmçinin hərflərin düzülüşünü yoxla.

Qoşa saitin bir uzun səs kimi eşidilməsi onun yazıda tək hərflə göstərilməsinə əsas vermir; alınma sözlərin daxilindəki cc, yy və ss qoşalıqları da qorunur. Hər sözü ayrıca yoxla, çünki eyni sözdə həm sait, həm də samit buraxıla bilər.

Tələffüzdə rl birləşməsi [rr], nl [nn], nm [mm], kk isə [kg] kimi səslənə bilər; məsdərin sonundakı q [x], k isə [x′] səsini bildirir. Yazılışla deyilişi tutuşdurarkən hər dəyişən samiti ayrıca say; qoşa samitin olması özlüyündə fərq demək deyil.