beta

← Geri

Azərbaycan dili, Morfologiya

Sifət, say və əvəzlik: söz cümlədə nə iş görür

Sifəti, sayı və əvəzliyi cümlədəki işinə görə tanımağı, sayı rəqəmlə düzgün yazmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: bazar piştaxtasında qırmızı, yaşıl və sarı alma dolu taxta qutular.

Bazarda satıcıya deyirsən: «İki kilo qırmızı alma ver, o iri olanlardan.» Bu qısa cümlədə say da var, sifət də, əvəzlik də. Sən bunu düşünmədən deyirsən, satıcı da düşünmədən başa düşür.

İndi bu iki cümləyə bax: Çox alma aldım və Çox gözlədim. Söz eynidir, amma işi başqadır. Birində almaların miqdarını göstərir, o birində gözləməyin miqdarını. Satıcı «qırmızılardan ver» eşidəndə də «alma» sözünün buraxıldığını anlayır, çünki sifət burada adın yerini tutub.

Gündəlik danışıqda bunu hiss etmək kifayətdir. İmtahanda isə sözün hansı nitq hissəsi olduğunu dəqiq deməlisən. Bunun üçün sözün özünə yox, cümlədəki işinə baxmaq lazımdır.

Niyə lazımdır

Bu mövzu yazını təmiz edir. 6-cı sinif yoxsa 6-ıncı sinif, 9-dan yoxsa 9-undan? Rəqəmlə yazılan say inşada, ərizədə, hətta mesajda hər gün qarşına çıxır. Səhv yazılsa, oxuyan dərhal görür.

İmtahanda bu suallar adətən qısadır, amma tələsəni yaxşı tutur: söz tanış görünür, sən də ona baxıb cavab verirsən. Sözün hansı sözə aid olduğunu yoxlamağa öyrəşsən, belə sualları həm tez, həm də düz cavablandırarsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Tapşırıqlarda sayla zərfi fərqləndirir, sifətin quruluşunu, dərəcəsini, hansı nitq hissəsindən yarandığını və isimləşib-isimləşmədiyini müəyyənləşdirirsən. Həmçinin ifadənin mənasını saxlayan əvəzliyi seçir, sözlə verilmiş sayı rəqəmlə yazarkən şəkilçilərin necə dəyişdiyini yoxlayırsan.

Qayda

  • Sifət əşyanın əlamətini və keyfiyyətini göstərir; necə? nə cür? hansı? sualları ilə tapılır: yumşaq parça.
  • Quruluş baxımından sifət sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur. Düzəltmə sifətin yarandığı sözü ayrıca yoxla: duzlu isimdən, qorxaq feildən, sabahkı zaman zərfindən yaranıb; mürəkkəb sifətdə isə hər tərəfi ayrıca təhlil et.
  • Dərəcə əlamətin normaya münasibətini göstərir: sarı adi, sarımtıl azaltma, sapsarı çoxaltma dərəcəsindədir. Sözün mürəkkəb quruluşlu olması özlüyündə çoxaltma dərəcəsi demək deyil.
  • İsimləşmə zamanı sifət əşyanın əlamətini bildirməklə yanaşı, onun adını da əvəz edir və ismin sualına cavab olur: Çalışqanları mükafatlandırdılar — kimləri? Belə sifət cəm, hal, mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edə bilər.
  • Say əşyanın miqdarını və ya sırasını göstərir: səkkiz qutu, səkkizinci qutu. Az, çox, xeyli sözləri əşyanın qeyri-dəqiq miqdarını göstərdikdə qeyri-müəyyən miqdar sayı, hərəkətin miqdarını göstərdikdə zərf olur.
  • İşarə əvəzlikləri əşyanı və ya əlaməti adlandırmadan göstərir. Əvəzləyərkən mənanı qoru: elə naxış ifadəsində elə sözü o cür mənasını verir, həmin isə konkret əşyaya işarə edir.
  • Ərəb rəqəmi ilə verilən sayda mənsubiyyət şəkilçisindən sonra hal şəkilçisi gəlirsə, mənsubiyyət şəkilçisi yazılmır: doqquzundan — 9-dan. Mənsubiyyət şəkilçisindən sonra yalnız xəbərlik şəkilçisi gəldikdə hər ikisi saxlanır: doqquzudur — 9-udur.
  • Sıra sayı ərəb rəqəmi ilə yazıldıqda şəkilçinin yalnız son hecası defislə artırılır: altıncı — 6-cı. Hal və cəm şəkilçilərini mənsubiyyət şəkilçisi ilə qarışdırma.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Az, çox, xeyli sözlərinin nəyə aid olduğuna bax: əşyanın miqdarını göstərdikdə say, hərəkətin miqdarını göstərdikdə zərf olur. Məsələn, çox məktub birləşməsində çox saydır, çünki məktubların miqdarını göstərir.

Öyrənilməli qayda

Sifətin cümlədə əlamət bildirdiyini, yoxsa varlığı adlandırdığını müəyyən et: ismi əvəz edən sifət isimləşir, hal və cəm şəkilçiləri qəbul edə bilir. Məsələn, mehriban qonşu birləşməsində mehriban ismi əvəz etmir, onun xüsusiyyətini göstərir.

Öyrənilməli qayda

Sifətin quruluşunu yoxlayarkən sözün özünü və mürəkkəb sözün tərəflərini ayrıca kök və şəkilçiyə ayır. Sözdüzəldici şəkilçi ilə yaranan sifət düzəltmədir: sınıq = sın- + -ıq.

Öyrənilməli qayda

Sifətin hansı nitq hissəsindən yarandığını tapmaq üçün sözdüzəldici şəkilçini ayır və qalan sözün mənasını yoxla. Məsələn, dünənki = dünən + -ki sözündə dünən zamanı bildirən zərfdir.

Öyrənilməli qayda

İşarə əvəzliyini seçərkən ifadənin əşyanı, yoxsa onun əlamətini göstərdiyini müəyyən et və bu mənanı qoru. Məsələn, elə parça ifadəsində elə əlamətə işarə edir, o cür mənasını verir.

Öyrənilməli qayda

Sifət ismi əvəz edib varlığı adlandırdıqda isimləşir, ismin suallarına cavab verir və onun şəkilçilərini qəbul edə bilir. Sifətin yanında izah etdiyi ismin qalıb-qalmadığına bax: çalışqan uşaq birləşməsində çalışqan yalnız əlamət bildirir.

Öyrənilməli qayda

III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisindən sonra hal şəkilçisi gələn sayı rəqəmlə yazanda mənsubiyyət şəkilçisini ixtisar et, qalan hissəni defislə ayır. Məsələn, qələmlərin dördündən → qələmlərin 4-dən yazılışında -ü göstərilmir.

Öyrənilməli qayda

Azaltma dərəcəsi əlamətin adi səviyyədən zəif olduğunu göstərir və şəkilçi ilə də yarana bilir. Məsələn, göyümtül lent birləşməsində -ümtül rəngin zəifliyini bildirir, sifət isə ismi izah edərək təyin olur.

Sözün işini tap

Qalın yazılmış sözə bax və onun cümlədə nə iş gördüyünü seç.

Nümunələr

1

Çox qonaq gəldi. Qonaq çox gözlədi. Hansında say var?

Həllə bax

Həlli: Birinci cümlədə çox qonaqların miqdarını göstərən saydır. İkincidə gözləməyin miqdarını bildirən zərfdir.

2

Gözüaçıq sifətini quruluşca təhlil et.

Həllə bax

Həlli: Göz isminə -ü mənsubiyyət şəkilçisi qoşulub; açıq isə aç- feilindən -ıq ilə düzəlib. Bütöv söz mürəkkəb sifətdir, ikinci tərəfi düzəltmədir; dərəcəsi adidir.

3

Qələmlərin dördünü götürdüm. Hesab dördü keçdi. Dördüncülər gəldilər. Sayları rəqəmlə yaz.

Həllə bax

Həlli: 4-nü, 4-ü, 4-cülər. Birincidə mənsubiyyət şəkilçisi ixtisar olunur; ikincidə -ü təsirlik hal şəkilçisidir; üçüncüdə sıra şəkilçisi qısalır, cəm şəkilçisi qalır.

Tipik səhv

Qocalara yer ver. — qocalara əlamət bildirən sifətdir, çünki qoca sözü əlamət bildirir.

Qocalara yer ver. — qocalara isimləşmiş sifətdir: yanında izah etdiyi isim yoxdur, kimlərə? sualına cavab verir, cəm və hal şəkilçisi qəbul edib. Buraxılmış adı bərpa etsək, qoca adamlara alınır.

Sözün nitq hissəsini yalnız görünüşünə görə seçmə. Əvvəl onun cümlədə hansı sözə aid olduğunu tap.

Sifətdən sonra isim varsa, həmin sifətin onu izah edib-etmədiyini yoxla. İsim yoxdursa, buraxılmış adı bərpa etməyə çalış: qoca adamlara deyəndə qoca yenə əlamət bildirir, şəkilçilər isə ismə keçir.

Özünü yoxla

Dumanlı səhər idi. Cümlədəki dumanlı sifəti hansı nitq hissəsindən yaranıb?

Bunlar seçilən kitabların altısıdır. Altısıdır sözünü ərəb rəqəmi ilə yazanda hansı şəkilçilər saxlanır?

Mən də elə çanta istəyirəm. Çantanın əlamətinə işarə edən elə sözünü mənanı qorumaqla nə ilə əvəz edərsən?

Bu mövzuda özünü sına

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Qədimdə kitab işi — Mənsubiyyət şəkilçisinin yazılışı», səh. 74
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Balaca Qara Balıq — Sifət», səh. 30
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Səyahətnamə — Say», səh. 36
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «İdmançı xarakteri — Əvəzliyin məna növləri», səh. 70