Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Sadə cümlənin sintaktik təhlili: üzvləri addım-addım tap
Sadə cümlədə hər üzvü sualla tapmağı, tərkibləri bölməməyi və modal sözü üzvlərdən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Bu cümləni oxu: Nəhayət, axşam qonşumuzun böyük oğlu atama ... Hələ nə olduğunu bilmirsən. Bizim dildə əsas xəbər çox vaxt sona saxlanılır, ona görə cümlə bir az serial kimidir: ən vacib hissə sonda gəlir. Sonra gəlir: kömək etdi.
İndi bu cümləni hissələrinə ayırmaq lazımdır. Nəhayət nədir, zərflik? Kömək tamamlıqdır, yoxsa xəbərin bir parçası? Sintaktik təhlil məhz belə suallara cavab verir. Bunun üçün qaydanı əzbərləməyin özü bəs etmir, düzgün ardıcıllıqla suallar vermək lazımdır.
Niyə lazımdır
Cümləni üzvlərinə ayıra bilən adam vergülü harada qoyacağını, sözləri hansı sıra ilə düzəcəyini daha asan görür. Uzun cümlə yazanda nəyin nəyə aid olduğu qarışmır.
İmtahanda bu mövzunun tələsi tərkiblərdədir: sözləri tək-tək təhlil etsən, sxem tutmur və səhv variant birinci gözünə dəyir. Bir neçə cümlədə əl öyrəşəndən sonra bu tapşırıqlar ən sürətli həll olunanlardan birinə çevrilir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Sadə cümlə verilir və sən onun üzvlərini tapmalısan. İmtahan bunu iki formada istəyir: ya cümlənin sxemini (hər üzv üçün müəyyən xətt və ya işarə ilə) seçməlisən, ya da cümlə üzvlərinin cümlədəki sırasını variantlardan düzgün göstərməlisən. Cümlələrdə modal söz, feili sifət tərkibi və mürəkkəb feil kimi çətinlik yaradan yerlər də olur.
Qayda
- Əvvəlcə xəbəri tap (nə etdi?), sonra mübtədanı (kim?, nə?, hara?). Qalan üzvləri suallarla müəyyən et: tamamlıq (kimi?, nəyi?, kimə?), zərflik (necə?, nə vaxt?, harada?, hara?), təyin (necə?, nə cür?, hansı?, neçə?, nə qədər?, neçənci?).
- Üzv bir sözdən də, söz birləşməsindən də ibarət ola bilər. Feili sifət tərkibi bütövlükdə bir üzvdür, içindəki sözlər ayrıca təhlil olunmur.
- Xəbər mürəkkəb feillə ifadə olunubsa (kömək etdi), hissələrini ayırma.
- Modal sözlər (nəhayət, əlbəttə) fikrə münasibət bildirir və cümlə üzvü olmur.
- Xəbər adətən sonda gəlir; zərflik mübtədadan əvvəl də işlənir. Tamamlıq adətən xəbərdən, təyin isə müəyyənləşdirdiyi üzvdən əvvəl gəlir.
| Üzv | Sual |
|---|---|
| mübtəda | kim? nə? hara? |
| xəbər | nə etdi? |
| tamamlıq | kimi? nəyi? kimə? |
| hansı? necə? | |
| zərflik | necə? nə vaxt? harada? |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Sintaktik təhlildə hər söz və ya söz birləşməsi cümlə üzvü kimi müəyyən edilir: mübtəda, xəbər, tamamlıq, zərflik, təyin. Modal sözlər (nəhayət, əlbəttə) cümlə üzvü olmur, ona görə sxemdə onlar üçün işarə qoyulmur.
Öyrənilməli qayda
Sintaktik təhlil sxemində cümlənin hər üzvü öz şərti işarəsi ilə göstərilir: əvvəl xəbəri və mübtədanı tap, sonra xəbərə aid tamamlıq və zərfliyi seç. Çoxsözlü zərflik bütövlükdə bir işarə alır.
Öyrənilməli qayda
Feili sifət tərkibi (məktəbə gedən) cümlədə bütövlükdə təyin olur, içindəki söz ayrıca üzv sayılmır. Mürəkkəb feil (kömək etmək) bütövlükdə xəbərdir, onun ayrı sözü tamamlıq olmur.
Bu hissə hansı üzvdür?
Hər cümlədə qalın yazılmış hissəyə bax və onun rolunu seç. Tərkibləri bölmə, modal sözü unutma.
Nümunələr
Tipik səhv
Sinifdə oturan şagirdlər dərsi diqqətlə dinləyirdilər. Sinifdə — zərflik, oturan — təyin, şagirdlər — mübtəda, dərsi — tamamlıq, diqqətlə — zərflik, dinləyirdilər — xəbər.
Sinifdə oturan — feili sifət tərkibidir, bütövlükdə təyindir (hansı şagirdlər?); şagirdlər — mübtəda, dərsi — tamamlıq, diqqətlə — zərflik, dinləyirdilər — xəbər.
Şagirdlər cümlədəki hər sözə ayrıca üzv adı verirlər: sinifdə sözünü zərflik, oturan sözünü isə ayrıca təyin hesab edirlər. Düzgün yol belədir: əvvəl bütöv tərkibi tap, onun hansı suala cavab verdiyini yoxla, sonra bütün tərkibə bir üzv adı ver.
Eyni diqqət modal sözə də lazımdır: nəhayət cümlə üzvü deyil, onu zərfliklə qarışdırma.
Özünü yoxla
Dünən rəssam yeni tablonu tamamladı. Cümlə üzvlərinin sırasını seç.
Dünən zaman bildirdiyi üçün zərflik, rəssam mübtəda, yeni isə hansı tablo? sualına cavab verən təyindir. Tablonu tamamlıqdır (nəyi tamamladı?), tamamladı isə xəbərdir.
Məktubu gətirən poçtalyon qapını döydü. Bu cümlədə təyini bütöv şəkildə seç.
Məktubu gətirən feili sifət tərkibidir və hansı poçtalyon? sualına cavab verərək bütövlükdə təyin olur. Tərkibin içindəki məktubu sözü ayrıca tamamlıq kimi təhlil edilmir.
Əlbəttə, Nigar səhnədə rəqs etdi. Əlbəttə və rəqs etdi hissələrinin düzgün təhlilini seç.
Əlbəttə fikrə münasibət bildirən modal sözdür və cümlə üzvü olmur. Rəqs etdi mürəkkəb feildir və hissələrə ayrılmadan bütövlükdə xəbər sayılır.
Bu mövzuda sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını gör.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliSadə və mürəkkəb cümləCümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur.
- Azərbaycan diliTabeli mürəkkəb cümləTabeli mürəkkəb cümlə verilir və onun təhlili ilə bağlı fikirlərdən doğru və ya səhv olanı seçməlisən.
- Azərbaycan diliBaş və budaq cümləİmtahanda tabeli mürəkkəb cümlə verilir və sən bu işləri görməlisən: cümlənin hansı hissəsinin baş, hansı…
- Azərbaycan diliBudaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələrTabeli mürəkkəb cümlədə hissələri bağlayan vasitəni və baş və budaq cümlənin yerini tapmalısan.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «“Amalım millətimi səadətə qovuşdurmaqdır”», səh. 27
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yolun sonu — Söz sırası», səh. 105