beta

← Geri

Azərbaycan dili, Sintaksis

Sadə cümlənin növləri: mübtəda harada gizlənir?

Mübtədası görünməyən cümlənin hansı növə aid olduğunu xəbərə və mənaya baxaraq tez təyin etməyi öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: buz bağlamış pəncərədən görünən qaranlıqlaşan qış küçəsi, pəncərənin önündə fincan.

Bir gündə telefonuna gələn mesajlara bax: «Gəlirəm.», «Qapını döyürlər.», «Bayırda soyuqdur.», «Hə.» Heç birində «mən», «onlar» kimi mübtəda yazılmayıb, amma hamısını dərhal başa düşürsən.

Məsələ ondadır ki, mübtəda hər cümlədə ayrı cür «itir». «Gəlirəm» sözündə o, sonluğun içində gizlənib. «Döyürlər» deyəndə kimin döydüyünü bilmirsən. «Soyuqdur» cümləsinə mübtəda qoymaq heç alınmır. «Hə» isə təkbaşına tam cavabdır.

Bu fərqləri görməyi öyrənəndə sadə cümlənin növləri əzbər siyahı olmaqdan çıxır və gündəlik danışığının xəritəsinə çevrilir.

Niyə lazımdır

Bu bilik yazıda da işə yarayır: inşada hər cümləyə «mən» qoymasan, mətn daha yığcam oxunur, çünki sonluq onsuz da danışanı göstərir. Cümlə üzvlərinin təhlili kimi başqa sintaksis mövzularında da hər şey mübtəda ilə xəbəri düzgün tapmaqdan başlayır.

İmtahanda variantlar bir-birinə çox oxşayır: xəbəri eyni formada olan iki cümlə fərqli növlərə aid ola bilər. Yalnız sonluğa yox, mənaya da baxmağı vərdiş etsən, bu tələdən rahat çıxarsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda sadə cümlənin şəxsə görə növünü seçir, mübtədanın bərpa olunub-olunmadığını yoxlayırsan. Bəzən eyni cümlədə iki əlamət axtarırsan: şəxssiz olması və ismi xəbər daşıması, yaxud müəyyən şəxsli olması və ikinci dərəcəli üzv daşımaması. Söz-cümlənin üzvlərə ayrılması barədə fikri də qiymətləndirirsən.

Qayda

  • Müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda ilə xəbər iştirak edir; mübtəda buraxıldıqda onu xəbərin şəxs sonluğu vasitəsilə müəyyənləşdirmək mümkündür: Yoruldum. Burada danışan özünü nəzərdə tutur, mübtəda «mən»dir.
  • Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda işlənmir, işi görənin kimliyi bildirilmir; xəbər üçüncü şəxsin cəm formasında işlənir: Bu səhər küçəmizi təmizlədilər. Söhbət konkret hadisədən gedir, amma icraçılar göstərilmir.
  • Ümumi şəxsli cümlənin mübtədası olmur, ifadə etdiyi fikir hər kəsə şamil edilir: Başqasının uğuruna paxıllıq etməzlər. Xəbər ikinci şəxsdə tək, yaxud üçüncü şəxsdə cəm olur; növü seçərkən şəxs sonluğu ilə yanaşı ümumiləşdirmə mənasını yoxla.
  • Şəxssiz cümlə mübtəda tələb etmir: onu nə cümlədə tapmaq, nə də bərpa etmək mümkündür. Xəbəri üçüncü şəxsdə tək olur, həm ismi, həm feili xəbər işlənə bilir: Çöldə istidir.
  • Söz-cümlə bir sözlə bitmiş fikir ifadə edir, cümlə üzvlərinə bölünmür; ədat, modal söz və ya nida ilə yarana bilir: — Razısan? — Bəli. Burada cavab ayrıca söz-cümlədir.
  • İkinci dərəcəli üzvü axtaranda sözlərin sayına aldanma: məsdər tərkibi bütövlükdə bir üzv, frazeoloji birləşmə də bütövlükdə xəbər ola bilər. Uşaqları sevindirmək gözəldir. Burada mübtəda «uşaqları sevindirmək», xəbər «gözəldir» sözüdür; ayrıca tamamlıq yoxdur.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda ya işlənir, ya da xəbərin şəxs sonluğundan müəyyənləşir; ikinci dərəcəli üzv yoxdursa, cümlə müxtəsərdir. Üzvləri ayırarkən məsdər tərkibini və frazeoloji birləşməni bütöv götür: Yeni şəhərlərə səyahət etmək ürəyimcədir cümləsində məsdər tərkibi mübtədadır, qalan söz xəbərdir.

Öyrənilməli qayda

Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə işi görənlər mübtəda ilə göstərilmir, xəbər isə III şəxsin cəmində olur: Səhər bizi səslədilər. Cümlədə mübtədanın olub-olmadığını və hökmün kimə aidliyini yoxla: mübtəda varsa, cümlə müəyyən şəxsli, mübtədasız cümlədə hökm hamıya aiddirsə, ümumi şəxslidir.

Öyrənilməli qayda

Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda işlənmir, işi görənin kimliyi açıqlanmır və xəbər III şəxsin cəmində verilir: Dünən küçəmizdə ağac əkdilər. Xəbərin formasından başqa, mənaya da diqqət et: hamıya aid hökm bildirən cümlə ümumi şəxslidir.

Öyrənilməli qayda

Şəxssiz cümlədə mübtəda işlənmir və onu əlavə etməklə tamamlamaq mümkün deyil; xəbər III şəxsin təkini bildirir. Burada dayanmaq olmaz nümunəsində olduğu kimi, xəbərin müəyyən bir şəxsə aid edilmədiyinə diqqət et.

Öyrənilməli qayda

Müəyyən şəxsli cümlənin mübtədası açıq verilir və ya xəbərdəki şəxs sonluğundan aydın olur: Bir az dincələcəyəm cümləsində buraxılmış mübtəda mən sözüdür. Xəbər III şəxsin cəmindədirsə, icraçının müəyyən olub-olmadığını yoxla; kimliyi bilinməyən şəxslərin hərəkətini bildirən mübtədasız cümlə qeyri-müəyyən şəxslidir.

Öyrənilməli qayda

Şəxssiz cümlədə mübtədanı bərpa etmək mümkün olmur; xəbər isim və ya sifətlə də ifadə edilə bilər: Zalda sakitlikdir. İki əlaməti birlikdə yoxla: mübtəda yoxdur, xəbər ismidir; məsdər tərkibi mübtəda vəzifəsindədirsə, cümlə şəxssiz sayılmır.

Öyrənilməli qayda

Şəxssiz cümlənin mübtədası nə işlənir, nə də bərpa olunur; belə cümlədə həm feili, həm də ismi xəbər işlənə bilər. Hələ səhər idi nümunəsində zaman bildirən isim və idi hissəciyi ismi xəbər yaradır, buna görə xəbəri yalnız feillər arasında axtarma.

Öyrənilməli qayda

Söz-cümlə modal söz, ədat və ya nida ilə bitmiş fikir bildirir, onu cümlə üzvlərinə bölmək olmur: Əlbəttə. Belə sözün ayrıca cavab bildirməsinə diqqət et; yanında mübtəda və ya xəbər olduqda həmin söz bütün cümləni söz-cümləyə çevirmir.

Növünü sən tap

Əvvəl söz-cümləni fərqləndir. Qalan cümlələrdə xəbəri tap, sonra mübtədanın olub-olmadığını və fikrin kimə aid olduğunu yoxla.

Nümunələr

1

Sabah yarışa qatılacağam. Növünü tap.

Həllə bax

Həlli: «Qatılacağam» danışanı bildirir, «mən» mübtədasını bərpa edirsən. Cümlə müəyyən şəxsli, «sabah» və «yarışa» isə ikinci dərəcəli üzvlərdir.

2

İclasda yeni təklifi müzakirə etdilər. Bu cümlə ümumi şəxsli sayılırmı?

Həllə bax

Həlli: Xeyr. Xəbər üçüncü şəxsin cəmində olsa da, fikir hamıya aid qayda bildirmir. Müəyyən hadisənin icraçıları göstərilmədiyindən cümlə qeyri-müəyyən şəxslidir.

3

Zalda sakitdir. və Sakit danışmaq vacibdir. cümlələrini müqayisə et.

Həllə bax

Həlli: Birincidə mübtəda nəzərdə tutulmur, «sakitdir» ismi xəbərdir: cümlə şəxssizdir. İkincidə «sakit danışmaq» mübtəda, «vacibdir» xəbər olduğuna görə cümlə müəyyən şəxslidir.

Tipik səhv

Gec qayıtdın. Mübtəda görünmür, deməli, cümlə şəxssizdir.

Əvvəl xəbəri tapırsan: «qayıtdın». Sonluq II şəxsi göstərir, buraxılmış mübtəda «sən»dir, ona görə cümlə müəyyən şəxslidir.

Mübtədanı ilk baxışda görməyəndə dərhal «şəxssizdir» demə. Əvvəl xəbəri tap, sonra mübtədanın buraxıldığını, yoxsa ümumiyyətlə nəzərdə tutulmadığını yoxla.

Bir də yadda saxla: mübtəda insan adı olmaq məcburiyyətində deyil. Əşya adı və məsdər tərkibi də bu vəzifədə işlənə bilər, məsələn, Kitab oxumaq faydalıdır cümləsində mübtəda «kitab oxumaq»dır.

Özünü yoxla

Cümlələrin növünü ardıcıllıqla seç: Səhər bağlamanı gətirdilər. Özgəsinin məktubunu icazəsiz oxumazlar.

Köhnə əşyaları qorumaq vacibdir. Cümləyə uyğun fikri seç.

Həm şəxssiz olan, həm də ismi xəbər daşıyan cümləni seç.

Mövzunu sınaqda yoxla

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Şəxsiyyətlər — Söz cümlə», səh. 152
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Hacı Zeynalabdin Şirvani — Müəyyən şəxsli cümlə», səh. 157
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mahmud Kaşğarlı — Qeyri-müəyyən şəxsli cümlə», səh. 160
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Fərhəng Hüseynov — Şəxssiz cümlələr», səh. 167