Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Qoşma və əsas nitq hissələrinin omonimliyi: söz nə vaxt qoşmadır
Eyni sözün cümlədə nə vaxt qoşma, nə vaxt isim, sifət və ya zərf olduğunu bir sualla ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Dəniz kənarında dayandığını təsəvvür et. Uzaqda kiçik bir qayıq sahilə doğru üzür. Bir az sonra dostun sənə tapmacanın cavabını deyir və sən «doğru cavab» deyirsən. Söz eynidir, amma iki cümlədə tamam başqa iş görür.
Birincidə doğru qayığın hara üzdüyünü göstərir və sahilə sözünə yapışıb qalır. Ondan ayrıca heç nə soruşa bilmirsən. İkincidə isə «hansı cavab?» sualına cavab verir, yəni öz mənası olan bir sözdür.
Tərəf sözü də belədir: sağ tərəf bir yerin adıdır, evə tərəf isə yalnız istiqaməti göstərir. Bu mövzu bu cür «ikiüzlü» sözləri bir baxışda tanımağı öyrədir.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq sözü cümlə üzvü kimi təhlil edəndə lazım olur. Qoşmanı mübtəda və ya tamamlıq saysan, bütün təhlil yanlış gedir. Əsas nitq hissəsini qoşma saysan da eyni şey olur.
Bir də cavab variantlarında xüsusiyyətlər tez-tez qarışdırılır. Qoşmanın, ismin və bağlayıcının əlamətlərini dəqiq bilsən, düz variantı tapmaq asanlaşır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan eyni sözü iki cümlədə verir və hər cümlədəki fərqləndirilmiş sözün hansı nitq hissəsi olduğunu, leksik mənasının olub-olmadığını, qoşma kimi nə iş gördüyünü müəyyən etməyi istəyir. Cavab variantlarında bağlayıcıya aid xüsusiyyətlər də yazılır və onları qoşmaya aid etmək yanlış olur.
Qayda
Bəzi sözlər yazılışı və deyilişi eyni qalsa da, cümlədə fərqli nitq hissəsi olur. Buna qrammatik omonimlik deyilir. Qoşma köməkçi nitq hissəsidir və əsas nitq hissələrindən aşağıdakı kimi seçilir:
- Qoşmanın öz leksik mənası olmur. O, sözə qoşulub ona istiqamət, məsafə, bənzətmə, səbəb-məqsəd kimi məna çaları əlavə edir, suala cavab vermir, cümlə üzvü olmur, çox vaxt yönlük və ya çıxışlıq haldakı sözün ardınca gəlir.
- İsim, sifət, zərf kimi əsas nitq hissələrinin leksik mənası olur, suala cavab verir və cümlə üzvü olur.
Belə sözlərə nümunələr: tərəf (isim və qoşma), doğru (sifət, zərf, qoşma), əvvəl, sonra (zərf və qoşma), başqa (sifət və qoşma).
| Mətndəki cümlə | Nitq hissəsi |
|---|---|
| Doğru cavab hamını sevindirdi. | Sifət: hansı? |
| Qayıq sahilə doğru üzdü. | Qoşma: istiqamət çaları |
| Şagird sualı doğru cavablandırdı. | Zərf: necə? |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Eyni söz həm isim, həm qoşma ola bilər. İsim olanda leksik mənası var; qoşma olanda isə sözə qoşulub istiqamət kimi məna çaları yaradır və yalnız qrammatik mənası olur: evə tərəf qoşmadır, sağ tərəf isimdir.
Bu söz nədir?
Hər cümlədə fərqləndirilmiş sözə sual ver və nitq hissəsini seç.
Nümunələr
Parkın bu tərəfi sakitdir. Biz parka tərəf getdik. Birinci cümlədə tərəfi leksik mənalı isimdir. Parkın bu tərəfi bütövlükdə mübtədadır; tərəfi birləşmənin əsas tərəfidir. İkinci cümlədə tərəf yönlük haldakı parka sözündən sonra gəlib istiqamət çaları yaradır, qoşmadır.
Doğru cavab hamını sevindirdi. Qayıq sahilə doğru üzdü. Şagird sualı doğru cavablandırdı. Birinci doğru «hansı?» sualına cavab verən sifətdir. İkinci doğru yönlük haldakı sahilə sözündən sonra istiqamət bildirən qoşmadır. Üçüncü doğru «necə?» sualına cavab verən zərfdir.
Səndən başqa heç kim gəlmədi. Mən başqa kitab istəyirəm. Birinci cümlədə başqa çıxışlıq haldakı səndən sözü ilə işlənən qoşmadır. İkinci cümlədə «hansı?» sualına cavab verən sifətdir.
Tipik səhv
Sağ tərəf boş idi. Burada tərəf qoşmadır, çünki bu sözü qoşma kimi öyrənmişəm.
Sağ tərəf boş idi. Burada tərəf isimdir: öz leksik mənası var, suala cavab verir və qabağında qoşulduğu hallanmış söz yoxdur. Evə tərəf getdik cümləsində isə tərəf qoşmadır.
Sözü bir dəfə qoşma kimi öyrənib hər cümlədə qoşma saymaq olmaz. Əvvəlcə sözə sual ver: suala cavab verirsə və leksik mənası varsa, əsas nitq hissəsidir. Suala cavab vermirsə və əvvəlindəki hallanmış sözə qoşulub məna çaları əlavə edirsə, qoşmadır.
Qoşmanı bağlayıcı ilə də qarışdırma: bağlayıcı cümlə üzvlərini və ya cümlələri birləşdirir, qoşma isə sözə qoşulur.
Özünü yoxla
Fərqləndirilmiş sözlərin nitq hissəsini ardıcıllıqla seç: Əvvəl mətni oxu. Məşqdən əvvəl isinmə hərəkətləri et.
Birinci cümlədə əvvəl «nə vaxt?» sualına cavab verən zərfdir. İkincidə çıxışlıq haldakı məşqdən sözünə qoşulub zaman çaları yaradan qoşmadır.
Hansı cümlədə doğru zərfdir?
Sən fikrimi doğru anladın cümləsində doğru hərəkətin necə icra olunduğunu bildirir və «necə?» sualına cavab verir. Buna görə zərfdir.
Turistlər qalaya tərəf addımladılar. Fərqləndirilmiş söz haqqında düzgün fikri seç.
Tərəf yönlük haldakı qalaya sözünə qoşularaq istiqamət çaları yaradır. Ayrıca suala cavab vermədiyi və öz leksik mənası olmadığı üçün qoşmadır.
Bu mövzunun sınağı
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliZərfin məna növləriİmtahan cümlələrdəki zərfləri tapıb məna növünü (tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd) müəyyən…
- Azərbaycan diliTərzi-hərəkət zərfləriİmtahan cümlələrdə tərzi-hərəkət zərfini tapıb onun hansı sözə aid olduğunu müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliZərf və digər nitq hissələri kimi işlənən sözlərİmtahan eyni sözü bir neçə cümlədə verir və hansı cümlələrdə onun zərf olduğunu seçdirir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Troya müharibəsi — Qoşmanın qrammatik sinonimliyi və omonimliyi», səh. 82