Azərbaycan dili, Sintaksis
Mürəkkəb cümlə və vasitəsiz nitq: əsasları say, işarəni yerinə qoy
Cümlənin sadə, yoxsa mürəkkəb olduğunu ayırmağı, hissələr arasındakı zaman əlaqəsini tapmağı və vasitəsiz nitqdə işarələri yerinə qoymağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Dostuna telefonda kiminsə sözlərini ötürəndə çox vaxt onları öz sözlərinlə danışırsan. Kitabda isə həmin sözlər çox vaxt olduğu kimi, dırnaq içində verilir. Kimin danışdığını, sözlərin harada başlayıb harada bitdiyini cəmi bir neçə işarə göstərir: qoşa nöqtə, dırnaq, tire.
Cümlənin quruluşu da adamı asanlıqla aldada bilər. Pişik sıçradı, stolun altına girdi. Burada vergül də var, iki feil də var, amma cümlə sadədir: hər iki işi eyni pişik görür. Pişik sıçradı, it hürdü cümləsi isə artıq mürəkkəbdir, çünki iki ayrı mübtəda iki ayrı iş görür.
Fərq kiçik görünür, amma imtahanda bal qazandıran məhz budur. Gəl, onu bir dəfəlik öyrən.
Niyə lazımdır
Başqasının sözünü sitat gətirmək inşada da, referatda da, adi məktubda da lazım olur. İşarələr düzgün qoyulanda oxucu kimin danışdığını dərhal anlayır, səhv qoyulanda müəllifin sözü ilə qəhrəmanın sözü bir-birinə qarışır.
İmtahanda bu mövzunun sualları qısadır: bir cümlədə qrammatik əsasları sayırsan, ya da nöqtənin dırnağa görə yerini yoxlayırsan. Qaydanı bilən bunu bir-iki addımda həll edir, bilməyən isə gözəl görünən səhv variantı seçir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Səndən sadə cümləni mürəkkəb cümlədən fərqləndirmək, tabesiz mürəkkəb cümlədə hadisələrin zaman münasibətini müəyyənləşdirmək tələb olunur. Vasitəsiz nitqli cümlələrdə buraxılmış durğu işarələrini bərpa edir, yaxud verilmiş işarə sırasına uyğun nümunəni seçirsən. Bunun üçün əvvəl qrammatik əsasları, sonra hissələr arasındakı əlaqəni yoxla.
Qayda
- Mürəkkəb cümlə məna və qrammatik əlaqəsi olan sadə cümlələri birləşdirir; onun iki və ya daha çox qrammatik əsası olur: Şam yandı, otaq işıqlandı.
- Həmcins xəbərlər bir mübtədaya aid olduqda cümləni mürəkkəb etmir: Uşaq güldü, əl çaldı. Feili sifət tərkibi də ayrıca qrammatik əsas sayılmır.
- Tabesiz mürəkkəb cümlədə hissələr qrammatik baxımdan bərabərhüquqludur; tabeli mürəkkəb cümlədə isə biri digərindən asılıdır. Buludlar çəkildi, səma aydınlaşdı. Burada hissələr tabesizlik əlaqəsi ilə birləşir.
- Zaman əlaqəsi hadisələrin eyni vaxtda baş verdiyini göstərir: Arılar vızıldayırdı, kəpənəklər çiçəklərin üstündə uçuşurdu. Hadisələrdən birinin bitib digərinin başlaması nəzərdə tutulmur.
- Ardıcıllıq əlaqəsi hadisələrin zaman sırasını bildirir: Günəş batdı, bir qədər sonra ay göründü. Sadəcə zaman sırası ilə bir hadisənin digərini doğurduğu səbəb-nəticə əlaqəsini qarışdırma.
- Vasitəsiz nitq danışanın sözlərini dəyişdirmədən çatdırır; müəllif nitqi isə kimin danışdığını və danışma şəraitini bildirir: Aysu dedi: “Rəsmi bitirdim”.
- Müəllif nitqi əvvəl gəlirsə, ardınca qoşa nöqtə yazılır; dırnaq içindəki nitq böyük hərflə başlanır. Nəqli cümlənin son nöqtəsi bağlanan dırnaqdan kənarda olur: Elvin dedi: “Mən hazıram”.
- Sual işarəsi dırnağın içində qalır; müəllif nitqi davam edirsə, dırnaq bağlandıqdan sonra tire yazılır: Həkim: “Özünü necə hiss edirsən?” — deyə soruşdu.
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Tabesiz mürəkkəb cümlədə işlərin eyni vaxtda davam etməsi zaman əlaqəsini göstərir; bunu müəyyənləşdirərkən hər hissədə təsvir olunan hadisəyə diqqət et: Yağış yağırdı, uşaqlar evdə şəkil çəkirdilər.
Öyrənilməli qayda
Məna əlaqəsini yoxlayarkən hadisələrin vaxtını və birinin digərini doğurub-doğurmadığını araşdır: eyni vaxtda görülən müstəqil işlər zaman əlaqəsi yaradır, səbəb-nəticədə isə bir hadisə digərinə yol açır. Məsələn, Şaxta düşdü, gölməçə dondu cümləsində donmanın səbəbi şaxtadır.
Öyrənilməli qayda
Cümlənin quruluşunu müəyyənləşdirərkən qrammatik əsasları tap: sadə cümlədə bir, mürəkkəb cümlədə isə ən azı iki əsas olur. Əşyanı izah edən feili sifət tərkibini ayrıca əsas sayma: Bağçada açan güllər ətir saçır.
Öyrənilməli qayda
Tabesiz mürəkkəb cümlədə müxtəlif yerlərdə görülən işlər eyni vaxta aid ola bilər; zaman əlaqəsini müəyyənləşdirmək üçün onların yanaşı davam edib-etmədiyini yoxla: Həyətdə uşaqlar oynayır, eyvanda baba dincəlirdi.
Öyrənilməli qayda
Vasitəsiz nitq müəllif sözlərinin arasına daxil ediləndə ondan əvvəl qoşa nöqtə, bağlanan dırnaqdan sonra tire qoy; sual bildirən nitqin sual işarəsini dırnağın içində yaz. Cümlənin sonunu nöqtə ilə tamamla: Qonaq: “Burada otura bilərəm?” — deyə soruşdu.
Öyrənilməli qayda
Müəllif sözlərindən sonra verilən vasitəsiz nitq adi nəqli cümlədirsə, əvvəl dırnağı bağla, sonra nöqtə qoy: Atam dedi: “Sabah kəndə gedəcəyik”.
Öyrənilməli qayda
Tabesiz mürəkkəb cümlədə bir hadisə bitdikdən sonra digəri baş verirsə, ardıcıllıq əlaqəsi yaranır; bunu yoxlamaq üçün ikinci hissəyə sonra sözünü artır: Zəng çalındı, şagirdlər sinfə girdilər.
Özünü yoxla
Hər cümləni oxu və düzgün cavabı seç. Əvvəl qrammatik əsasları tap, sonra qərar ver.
Nümunələr
Divardan asılmış saat dayanmışdı. Cümlənin quruluşunu müəyyən et.
Həllə bax
Həlli: Qrammatik əsas “saat dayanmışdı”dır. “Divardan asılmış” feili sifət tərkibi saatı təyin edir. Deməli, cümlə sadədir.
Rəssam şəkil çəkirdi, köməkçisi boyaları qarışdırırdı. Məna əlaqəsini tap.
Həllə bax
Həlli: Hər iki iş eyni vaxtda davam edir. Buna görə zaman əlaqəsi var; xəbərlərin cümlədə sıralanması hadisələrin ardıcıllığı demək deyil.
Kapitan Gəmi nə vaxt yola düşəcək deyə soruşdu cümləsində işarələri bərpa et.
Həllə bax
Həlli: Kapitan: “Gəmi nə vaxt yola düşəcək?” — deyə soruşdu. Sual işarəsi danışanın sualını tamamlayır, son nöqtə isə müəllif nitqini bitirir.
Tipik səhv
Qız kitabı bağladı, pəncərəyə yaxınlaşdı mürəkkəb cümlədir, çünki vergül var və iki feil var. Vasitəsiz nitqdə də işarəni hər yerdə eyni qoyuram: Nənəm dedi: “Çay dəmlənib.”
Qız kitabı bağladı, pəncərəyə yaxınlaşdı sadə cümlədir: hər iki xəbər bir mübtədaya, qıza aiddir. Nəqli nitqdə nöqtə dırnaqdan kənardadır: Nənəm dedi: “Çay dəmlənib”. Sualda isə sual işarəsi dırnağın içində qalır: Qardaşım: “Açar haradadır?” — deyə soruşdu.
Vergüllərin və ya feil bildirən sözlərin sayına əsasən cümləni mürəkkəb sayma. Xəbərləri tap, onların hansı mübtədaya aid olduğunu yoxla.
Vasitəsiz nitqdə də bütün sonluq işarələrini eyni yerdə yazma: nəqli nümunədə nöqtənin, sual nümunəsində isə sual işarəsinin dırnağa görə mövqeyini ayrıca yoxla.
Mövzu üzrə suallar
Mürəkkəb cümləni seç.
Bu cümlədə iki qrammatik əsas var: avtobus dayandı və sərnişinlər düşdülər. Digər variantlarda feili sifət tərkibi və bir mübtədaya aid həmcins xəbərlər ayrıca qrammatik əsas yaratmır.
Dülgər taxtanı yonurdu, dərzi parça biçirdi. Hissələr arasındakı məna əlaqəsini müəyyən et.
İki müstəqil iş eyni vaxtda davam etdiyi üçün zaman əlaqəsi yaranır. Cümlədə bir işin bitib digərinin başlaması və ya birinin digərinə səbəb olması bildirilmir.
Vasitəsiz nitqli cümlədə durğu işarələrinin düzgün qoyulduğu variantı seç.
Müəllif nitqi əvvəl gəldiyi üçün ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur. Vasitəsiz nitq nəqli cümlə olduğuna görə son nöqtə bağlanan dırnaqdan kənarda yazılır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliTabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələrİmtahanda cümlənin quruluşunu müəyyənləşdirir, tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələri müqayisə edirsən.
- Azərbaycan diliSadə cümlənin növləriİmtahanda cümlələri müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz və adlıq növlərlə…
- Azərbaycan diliSöz birləşmələri və sintaktik əlaqələrİmtahanda cümlədən söz birləşməsini seçir, təyini birləşmələrin növünü müəyyənləşdirir, tərəflərin hansı nitq…
- Azərbaycan diliCümlə üzvləriCümlədə üzvləri tapmaq, onların hansı sözlə və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyənləşdirmək tələb olunur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Azərbaycanı Avropada tanıdan ilk kimyaçı alim», səh. 60
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Mətn (“Ən yaxın planet” romanından)», səh. 78
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «İçərişəhər məhv edilməkdən necə xilas oldu?», səh. 169
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Qarı dağı», səh. 186