beta

← Geri

Azərbaycan dili, “Oxu” məzmun xətti

Mətnin hissələrini tezislərlə ifadə etmək: əsas fikri tut

Mətnin hər hissəsinin əsas fikrini bir qısa cümlə ilə yazmağı və mətndə dayağı olmayan variantı tez tanımağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masanın üstündə açıq kitab, yanında qısa qeydlər yazılmış dəftər, qələm və marker.

İki səhifəlik mətni oxuyub kitabı bağlayırsan. Onu cümləbəcümlə yadda saxlamaq çətindir. Amma mətnin hər hissəsinin əsas fikrini qısa yazanda onun planını qurursan, plan isə bütün mətndən xeyli yığcam olur.

İmtahana hazırlaşanda çoxları paraqrafın kənarına qısa qeyd yazır, ya da fəslin planını vərəqə köçürür. Təqdimat slaydında da adətən bütöv abzas olmur, bir neçə qısa bənd olur. Bu bəndlər mətnin hissələrinin əsas fikirlərini yığcam ifadə edirsə, onları tezis adlandırmaq olar.

Problem odur ki, qısa cümlə yazmaq asandır, amma hər qısa cümlə tezis deyil. Bəzisi mətndə ümumiyyətlə yoxdur, bəzisi isə sadəcə bir rəqəmdir. Fərqi görmək üçün bir neçə dəqiq qayda bəs edir.

Niyə lazımdır

Tezis yazmağı bacaran adam istənilən mətni tez "sıxa" bilir: dərslikdəki fəsli, məqaləni, öz inşasının planını. Hissələrin tezislərini yan-yana düzəndə əlində hazır plan olur, təkrar edəndə də bütün mətni yox, həmin planı oxuyursan.

İmtahanda bu bacarıq vaxta qənaət edir. Variantları yoxlayanda hər birinə bir sual verirsən: mətn bunu təsdiq edir, ya yox? Bu sualla "doğru görünən", amma mətndə olmayan variant tələ olmaqdan çıxır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Verilmiş fikirlərdən hansının mətnin tezisi ola biləcəyini, hansının ola bilməyəcəyini seçməli, bəzən isə abzasın əsas fikrini özün yığcam şəkildə yazmalısan. Sualda «tezisə aid edilə bilməz» ifadəsi də gələ bilər.

Qayda

  • Tezis mətnin bir hissəsinin əsas müddəasını yığcam şəkildə ifadə edir. Hissələrin tezisləri yan-yana yazılanda mətnin planı alınır.
  • Tezis mətndəki faktlarla sübut olunmalıdır: onu təsdiq edən nümunə və ya məlumat mətndə tapılmalıdır.
  • Mətnə zidd fikir, mətndə söhbəti getməyən yeni fikir və öz ümumi biliyin tezis ola bilməz.
  • Ad, tarix, rəqəm tezis deyil, o, faktdır. Tezis faktları ümumiləşdirir.
  • Tezis xülasə ilə eyni deyil. Xülasə bütün mətnin məzmunu haqqında qısa məlumatdır, tezis isə hər hissənin əsas fikridir.
  • Variantda bütün, tamamilə, yalnız kimi güclü sözlər varsa, mətnin bunu doğrudan təsdiq etdiyini yoxla. Çox vaxt mətn bu qədər qəti fikir söyləmir.
Tezis və xülasə
TezisXülasə
Hər hissənin əsas fikriBütün mətnin məzmunu haqqında qısa məlumat

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Tezis mətndən seçilmiş əsas müddəadır və mətndəki faktlarla təsdiq olunmalıdır. Mətndə əsası olmayan fikir tezis sayılmır: mətn bir şey demirsə, onu tezis kimi yazmaq olmaz.

Öyrənilməli qayda

Tezis mətndən seçilən əsas müddəadır və mətndəki faktlarla təsdiqlənməlidir. Mətndə əsası olmayan və ya mətnin dediyinə zidd fikir tezis sayıla bilməz, məsələn, mətndə heç nə deyilməyən bir hadisə haqqında müddəa.

Öyrənilməli qayda

Tezis mətnin əsas müddəasını yığcam ifadə edir və mətnin özündən sübut olunmalıdır. Mətnə zidd gedən və ya mətndə heç bir dayağı olmayan fikir tezis sayıla bilməz, məsələn, mətnin yalnız ehtimal kimi verdiyini qəti hökm kimi yazan cümlə.

Öyrənilməli qayda

Tezis mətnin əsas müddəasını yığcam ifadə edir və mətndəki faktlarla təsdiqlənməlidir; mətnə zidd olan və ya mətndə heç bir əsası olmayan fikir tezis ola bilməz. Məsələn, mətndə şəhərin ticarət mərkəzi olduğu deyilirsə, şəhər heç vaxt ticarətlə məşğul olmayıb fikri tezis deyil.

Tezisi özün yoxla

Hər dəfə qısa bir mətn və bir neçə variant görəcəksən. Qaydaları yadına sal və düz variantı seç.

Nümunələr

1

Mətn: «(1) Qarışqalar koloniyalarda yaşayır, vəzifələr bölünür: işçilər yem toplayır, əsgərlər yuvanı qoruyur, kraliça yumurta qoyur. (2) Qarışqalar bir-biri ilə kimyəvi maddələr vasitəsilə əlaqə saxlayır. Yem tapan qarışqa yolda iz buraxır, digərləri həmin izlə gedir.»

1. Hər abzasın tezisini yaz.

Həllə bax

Həlli: 1) Qarışqa koloniyasında vəzifələr bölünür. 2) Qarışqalar kimyəvi izlərlə əlaqə saxlayır.

2

Hansı fikir mətnin tezisi ola bilməz? a) Koloniyada iş bölgüsü var. b) İz yem yerini bildirir. c) Qarışqalar ən güclü həşəratdır.

Həllə bax

Həlli: c), çünki mətndə güclə bağlı fakt yoxdur. a) və b) birinci və ikinci abzasın faktları ilə sübut olunur.

3

Hansı cümlə tezis, hansı faktdır? a) «Yem tapan qarışqa yolda iz buraxır.» b) «Qarışqalar kimyəvi izlərlə əlaqə saxlayır.»

Həllə bax

Həlli: a) faktdır, b) tezisdir, çünki a) cümləsindəki faktı ümumiləşdirir.

Tipik səhv

Mətn: «Kənddə yeni məktəb tikildi, şagirdlər artıq yeni siniflərdə oxuyur.» Tezis: «Təhsil hər insan üçün vacibdir.»

Tezis: «Kənddə şagirdlər üçün yeni məktəb açıldı.»

Şagirdlər mətndə doğru görünən və ya real həyatda doğru olan fikri tezis sayır. Səhv cümlə həyatda doğrudur, amma mətn bu barədə heç nə demir. Ümumi biliyə görə doğru olsa belə, mətndə dəlili yoxdursa, o, mətnin tezisi deyil.

Düzgün meyar belədir: mətn onu təsdiq edir? Tezisi faktları ümumiləşdirən qısa fikir kimi yaz: məktəbin tikilməsi və şagirdlərin orada oxuması bir fikirdə birləşir.

Özünü yoxla

Mətn: «Emalatxanada qalan taxta parçalarından oyuncaqlar düzəldildi, parça qalıqlarından isə çantalar tikildi.» Bu hissənin əsas fikrini ümumiləşdirən tezisi seç.

Mətn: «Kənddə yağış suyu çənlərə yığılır. Toplanan su ilə bəzi bağlar suvarılır.» Hansı fikir bu mətnin tezisi ola bilməz?

Mətnin hər hissəsinin tezisini yazmaq üçün nə etməlisən?

Mövzunu tapşırıqlarla möhkəmləndir

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 10-cu sinif, «Vatikandan gələn var», səh. 144