Karbon turşuları və mürəkkəb efirlər

Qayda

• Karboksil qrupu $-COOH$ karbon turşularının funksional qrupudur. Birəsaslı turşuda bir, ikiəsaslı turşuda iki belə qrup olur. Məsələn, oksalat turşusu $HOOC-COOH$ tam neytrallaşarkən hər moluna iki mol $NaOH$ sərf olunur.
• Doymuş turşular karbon skeletində çoxqat rabitə daşımır. Açıq zəncirli doymuş birəsaslı turşular üçün $C_nH_{2n}O_2$, $M=14n+32$ q/mol yazılır; $n$ molekuldakı karbon atomlarının sayıdır ($n\ge1$). Karboksildəki $C=O$ rabitəsi turşunu doymamış etmir.
• Qarışqa $HCOOH$, sirkə $CH_3COOH$, propion $C_2H_5COOH$, palmitin $C_{15}H_{31}COOH$ və stearin $C_{17}H_{35}COOH$ turşuları doymuşdur. Akril $CH_2=CHCOOH$ və olein $C_{17}H_{33}COOH$ turşuları doymamış, benzoy $C_6H_5COOH$ turşusu aromatikdir.
• Adlandırmada karboksil karbonunu saxlayan ən uzun zənciri seç; həmin karbon birinci nömrəni alır. Şaxələrin mövqeyini göstər, uyğun alkan adına “turşusu” əlavə et.
• İzomerlik eyni molekul formuluna fərqli quruluşların uyğun gəlməsidir. Doymuş birəsaslı turşularda zəncir izomerliyi dördkarbonlu üzvdən başlayır. Dörd müxtəlif qrupa bağlı karbon asimmetrikdir.
• Polyar rabitələr: $C-H$, $C-O$, $O-H$; $C=O$ iki rabitə ($\sigma$, $\pi$) sayılır. $C-C$ qeyri-polyardır.
• Hidrogen rabitəsi turşu molekullarını birləşdirərək qaynama temperaturunu yüksəldir. Kiçik molekullu turşular suda yaxşı həll olur; karbohidrogen hissəsi böyüdükcə həllolma azalır.
• Alınma: birli spirtin, aldehidin oksidləşməsi: $RCHO+[O]\rightarrow RCOOH$.
• Kimyəvi xassələr: turşular aktiv metallarla hidrogen, karbonatlarla karbon qazı ayırır; qələvilərlə duz və su verir.
• Dekarboksilləşmə: $RCOONa+NaOH\xrightarrow{CaO,\ t}RH+Na_2CO_3$. $R$ alkildirsə, alkanda karbon atomlarının sayı duzdakından bir vahid azdır.
• Mürəkkəb efir turşu ilə spirtin turş katalizator iştirakında reaksiyasından yaranır: $RCOOH+R'OH\rightleftharpoons RCOOR'+H_2O$. Eyni $C_nH_{2n}O_2$ ($n\ge2$) formullu açıqzəncirli turşularla mürəkkəb efirlər siniflərarası izomerdir. Bu efirlərdə $O-H$ olmadığından öz molekulları arasında hidrogen rabitəsi yaranmır.
• Hidroliz turş mühitdə turşu və spirt verir. Qələvi mühitdə isə turşunun duzu alınır: $RCOOR'+NaOH\rightarrow RCOONa+R'OH$.
• Yağlar qliserinlə ali birəsaslı karbon turşularının tam mürəkkəb efirləridir. Bir mol yağın sabunlaşması üç mol qələvi sərf edir, qliserin və sabun yaradır. Sabun ali turşuların natrium və ya kalium duzudur; cod suda kalsium və maqnezium ionları ilə çökür. Sintetik yuyucuların çoxu cod suda da təsirlidir.